«مساوات»
منظور از «مساوات» در زبان سياست غربي، اكثراً «مساوات انسانها در برابر قانون» است و اين اصلي است كه براي اوّلين بار در مقدمه قانون اساسي 1791 ميلادي (انقلاب فرانسه) ذكر شده است و از آن پس همچون اصل ثابتي در همه قوانين اساسي حكومتهاي قرون اخير مورد تذكّر قرار گرفته و به اعلاميه حقوق بشر (1948 ميلادي) نيز راه يافته است. امّا از يكطرف معناي «مساوات» در مواردي چند همچون «تساوي زن و مرد»، بطور مطلق و بدون توّجه به تفاوتهاي حقيقي و طبيعي در نظر گرفته ميشود و در نتيجه فجايعي را كه در قرون اخير در سراسر كره زمين و بويژه در اروپا و آمريكا شاهد آن هستيم ببار ميآورد؛ و از طرف ديگر، «قوانين موضوعه بشري» مطلق انگاشته ميشود و جاي «شريعت» و «قوانين تشريعي الهي» مينشيند و مطلقِ «قانون»، تقدّسي مذهبي پيدا ميكند و بالاخره... در جوامع غربي، نگرش كلّي جامعه بر اين اصل متّفق ميشود: [«اخلاق اجتماعي» كه حدود آنرا قوانين موضوعه بشري تعيين مينمايد، انسان را از «اخلاق مذهبي» كفايت ميكند. اطاعت از «قانون» كه از آن به «وظيفه اجتماعي» تعبير ميشود جانشين «ثواب» ميگردد و «گناه» به «جرم» تبديل مييابد] - و نتيجتاً تمدّن بشر تا اين مرحله از زوال كه شاهد آنيم سقوط ميكند.

قسمت اول
مقدمه:
منظور از «مساوات» در زبان سياست غربي، اكثراً «مساوات انسانها در برابر قانون» است و اين اصلي است كه براي اوّلين بار در مقدمه قانون اساسي 1791 ميلادي (انقلاب فرانسه) ذكر شده است و از آن پس همچون اصل ثابتي در همه قوانين اساسي حكومتهاي قرون اخير مورد تذكّر قرار گرفته و به اعلاميه حقوق بشر (1948 ميلادي) نيز راه يافته است. امّا از يكطرف معناي «مساوات» در مواردي چند همچون «تساوي زن و مرد»، بطور مطلق و بدون توّجه به تفاوتهاي حقيقي و طبيعي در نظر گرفته ميشود و در نتيجه فجايعي را كه در قرون اخير در سراسر كره زمين و بويژه در اروپا و آمريكا شاهد آن هستيم ببار ميآورد؛ و از طرف ديگر، «قوانين موضوعه بشري» مطلق انگاشته ميشود و جاي «شريعت» و «قوانين تشريعي الهي» مينشيند و مطلقِ «قانون»، تقدّسي مذهبي پيدا ميكند و بالاخره... در جوامع غربي، نگرش كلّي جامعه بر اين اصل متّفق ميشود: [«اخلاق اجتماعي» كه حدود آنرا قوانين موضوعه بشري تعيين مينمايد، انسان را از «اخلاق مذهبي» كفايت ميكند. اطاعت از «قانون» كه از آن به «وظيفه اجتماعي» تعبير ميشود جانشين «ثواب» ميگردد و «گناه» به «جرم» تبديل مييابد] - و نتيجتاً تمدّن بشر تا اين مرحله از زوال كه شاهد آنيم سقوط ميكند.
ما در اين مجموعه مقالات سعي كردهايم كه نخست مباني و اركان سياست غربي - به معناي شايع آن - را از ديد اسلام مورد ارزيابي قرار دهيم و سپس انشاءاللَّه به مباني سياسي حكومت اسلامي بپردازيم. در سلسله مقالات گذشته «رأي اكثريت» و «آزادي عقيده» را مورد بررسي قرار داديم و اكنون به مساوات - برابري - كه اينهم از شعارهاي اساسي حكومتهاي به اصطلاح دموكراسي است، ميپردازيم [لازم الذّكر است كه بررسيهاي ما صرفاً از جنبه فلسفي و بحث در اطراف مسائل كلّي انجام ميگردد و تعرّضي به «حدود فقهي و احكام آن» پيدا نميكند.]
مساوات در قرآن
آيا انسانها با هم مساوياند؟ سوال از مطلقِ مساوات است و اينكه اگر قرآن به «تساوي مطلق» قائل نيست، «تفاوتها و امتيازات» را چه ميداند. در همه مباحث، پيدا كردن مباني قرآني براي ما اساسيترين مسألهاي است كه مطرح ميگردد چرا كه «داعيه ما» بازگشت به قرآن است و روايات كريمه را نيز همچون «تفسيري متقن براي قرآن» ميدانيم.
با بررسي مجموعه آيات قرآن مجيد در مييابيم كه ريشه «تفاوتها و امتيازات» در كلام خدا به دو مبناي اصلي بازگشت دارد كه يكي «خلقت» است و ديگري «ايمان» يا «تقوا». معنائي كه از «تفاوت» در اينجا موردنظر است، با تعبير قرآني «تفاوت» يكي نيست. «تفاوت» در بيان قرآن مجيد به معناي «تباعد» آمده است، چنانكه در آيه مباركه 3 از سوره «ملك» ميفرمايد: «اَلَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً ما تَري في خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَري مِنْ فُطور»(50).
«در تمامي وسعت بيكرانه اين نظام شگفتآور هيچ نقطه و يا شكافي از خلل و سستي وجود ندارد.» مقصود اوّليه آيه مباركه، بيان پيوستگي و اتّصال كامل و دقيقي است كه بين اجزاء اين مجموعه عظيم برقرار است، تا آنجا كه كليت نظام خلقت حكم پيكره واحدي را دارد با آغاز، انجام و صيرورتي مشخص و غيرقابل تغيير. يعني تمامي اجزاء اين مجموعه، در اين تركيب واحد آنچنان قرار گرفتهاند كه هيچ يك ديگري را فوت نميكند و از دست نميدهد. فرموده قرآن كه «در خلقت پروردگار رحمان هيچ تفاوتي نميبيني» اِشعار به اين مطلب است كه همه اجزاء اين مجموعه، گذشته از آن كه در بين خود و در مجموعه كلّي، از نظام دقيق ولا يتغير و لا يتحوّلي برخوردارند، نسبت آنها به وجود مقدّس پروردگار متعال نيز مساوي است و تفاوتهاي ذاتي آنان در نسبت آنها به ذات مقدّس حضرت «رحمن» تأثيري ندارد.
«فطور» كه جمع «فطر» به معناي «شكاف» است، گذشته از دلالت بر شكافها و خلل ظاهري، بر اين معنا هم دلالت دارد كه هيچ ظلم و ستم و تبعيضي نيز در عالم وجود راه ندارد. آيات و رواياتي نيز كه در باب «عدل» وجود دارد، «عدل» را در مفهوم كلّي آن همان تعادل دقيق و نظم كاملي گرفتهاند كه در بين اجزاء عالم وجود و كل آن برقرار است (اين موضوع در «مبحث عدل» در ادامه همين سلسله مقالات بطور گستردهتر مورد بررسي قرار گرفته است.) بيان قرآن صراحتاً قائل بر اين معناست كه همه موجودات با توجه به خلقت خاصّي كه بدانان اعطاء شده است از جايگاه خاصّي در مجموعه عالم برخوردارند و اين نظام كامل تكويني با نظمي آنچنان دقيق و خللناپذير تدبير و هدايت ميشود كه احتياجات مادّي و نيازهاي تكاملي همه اجزاء، از كوچكترين ذرّات گرفته تا بزرگترين كهكشانها، با عدل و مساوات كامل به تمامي برآورده ميگردد.
در سوره مباركه «طه» آيه 50 پروردگار متعال از زبان حضرت موسي (علي نبينا و آله و عليهالسّلام) اينگونه معرفي ميگردد: «ربّنا الّذي اعطي كلّ شيء خلقه ثمّ هدي» - پروردگار ما آن خداي واحدي است كه به همه چيز خلقت خاصّ آن را عطا كرده است و سپس همه اين مجموعه را در نظام هدايت دقيقي كه از هيچ يك از موجودات غفلت ندارد، به سوي تكامل ميبرد. «هدايت» در بيان آيه مباركه هم بر «هدايت تكويني» و هم بر «هدايت تشريعي» دلالت دارد (كه به تناسب بحث درباره آن بررسي خواهد شد).
در آيه 10 از سوره «فصّلت»، مساوات مخلوقات نسبت به وجود مقدّس خالقِ عالم و اينكه رزّاقيت پروردگار متعال آنچنان شموليت دارد كه كوچترين ظلم و ستم و يا تبعيضي در آن راه ندارد، بدين صورت بيان شده است: «وَجَعَلَ فيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَكَ فيها وَ قَدَّرَ فيها اَقْواتَها في اَرْبَعَةِ اَيامٍ سَواءً لِلسَّائلينَ»(51) سخن از خلقت زمين است و تقدير قوت و روزي اهل زمين در چهار فصل بهار و تابستان و پاييز و زمستان بگونهاي كه همه نيازها بطور يكسان برآورده گردد.
در معناي «سواءً للسّائلين» بايد بررسي بيشتري انجام گيرد. لفظ «سائلين» كه جمع «سائل» است همه نيازمنديهاي اهل كره زمين را در برميگيرد و لفظ «سواء» كه معناي «مساوات» از آن استنباط ميگردد، براي بيان اين مقصود آمده است كه رفع نيازمنديهاي همه اهل كره زمين با «مساوات كامل» انجام ميشود. كلمه «سائلين» همه موجودات و حتي جمادات را نيز در برميگيرد، چرا كه جمادات نيز، همچون ديگر موجودات، در جهت استمرار وجود و طيّ مراحل هدايت تكويني احتياجاتي دارند كه در نظام كلّي و شامل عالم وجود برآورده ميگردد. امّا در اينكه قرآن مجيد چرا از لفظ سائلين استفاده فرموده است نكات بسيار ظريفي وجود دارد كه در حدّ توان و مناسب بحث، عرض ميشود. چرا قرآن از لفظ «سائل» بر وزن فاعل استفاده كرده و فعل «سوال كردن» و اظهار حاجت را به خود موجودات باز گردانده است؟
قرآن مجيد بسادگي و با استفاده از لفظ «سائلين» از جمله، اين معنا را بيان داشته است كه گذشته از «تفاوتهاي ذاتي» در بين موجودات كره ارض در زمينه طلب رزق، تفاوتهاي ديگري نيز وجود دارد كه ميتوان آنها را تفاوتهاي اكتسابي خواند. تفاوتهاي ذاتي، به فروق و اختلافاتي اطلاق ميشود كه از نظر آفرينش در بين انواع مختلف و افراد متعدّد يك نوع وجود دارد. آيه مباركه: «ربّنا الذّي اعطي كلّ شيءٍ خلقه» به همين معنا اشاره دارد كه هر شيئي در عالم خلقت از آفرينش خاصّي برخوردار است كه فقط منحصر به خود اوست. اين تفاوتها، بالطّبع نيازمنديهاي خاصّي را نيز بدنبال دارد و از آنجا كه نظام عالم نظامي است هدايت شده و جهتدار و متكامل، اين نيازمنديها جبراً به طور ذاتي، تفاوتهاي ديگري نيز در استفاده از مواهب كره زمين در بين موجودات وجود دارد كه به فاعليت و اختيار و لياقتهاي آنان بازگشت دارد. اين تفاوتها بطور مشخص در ميان انسانهاست كه ظهور پيدا ميكند و در ميان موجودات ديگر به تناسب اختياري كه بدانان عطا شده است، بروز دارد. به عبارت ديگر، قضاء حوائج موجودات و اعطاء رزق بدانها يا جبراً انجام ميگيرد و يا، در مورد موجودات مختار، به اختيار و فاعليت خود آنها واگذار شده است (البته نه بطور كامل - تفصيل اين مطلب را در بحثهاي مربوط به جبر و اختيار بايد جستجو كرد). در سوره «عنكبوت»، آيه 60 پروردگار متعال ميفرمايد:«و كاين من دابّة لا تحمل رزقها اللَّه يرزقها و اياكم و هوالسّميع العليم» (چه بسيار حيواناتي هستند كه خود بار رزق خويش را بر دوش ندارند؛ روزي آنها به دست پروردگار و شماست و اوست سميع و عليم). آيه مباركه حملِ بارِ رزق و رفع حوائج اين موجودات را كه خود نميتوانند از عهده طلب رزق خويش برآيند، اصالتاً به «اللَّه» بازگشت داده است (اللَّه يرزقها) و عبارتِ «و اياكم» براي بيان اين معنا آمده است كه خداوند از ما انسانها نيز بعنوان وسايط و وسايلي براي رفع حوائج موجودات و تأمين رزق آنها استفاده ميكند. در مورد خاصّ انسانها و موجودات ديگر به تناسب اختيارشان، طلب رزق در محدوده نظام دقيق سنّتها و قوانين آفرينش به خود آنها واگذار شده است. نيازمنديهاي طبيعي انسان و «حبّ خير»(52) استعدادهاي بالقوّه وجود او را در طلب رزق و رفع حوائج مادّي و معنوي، به فعليت ميرسانند و در اين جهت بعضي بحقّ و يا بناحقّ بر ديگران سبقت ميگيرند و يا از راه بازميمانند و اينچنين امتيازات و تفاوتهائي اكتسابي بين انسانها به وجود ميآيد. اين تفاوتهاي ذاتي و يا اكتسابي مباني اوّليه «حقوقي» هستند كه بر انسانها اثبات ميشود. خصوصيات طبيعي و ذاتي انسانها از نظر آفرينش، مبناي حقوق طبيعي يا بالقوه آنان قرار ميگيرد و مبناي حقوق اكتسابي آنان نيز كار و توليد و... است كه به فاعليت و اختيار آنها واگذار شده است (همانطور كه در مقدّمه بحث تذكر داده شد، اين مباحث به مباني فلسفي و مفاهيم كلّي اشاره دارد و متعرّض مباني فقهي مسائل نميشود، چرا كه بحث در اصول فقهي و استخراج احكام مربوطه آن بحث در مباني حقوق اسلامي را به مقاله «عدالت و مساوات» واگذار ميكنيم و در ادامه اين مبحث به بررسي «مساوات» و«تفاوتهاي ذاتي و اكتسابي» در قرآن ميپردازيم - واللَّه المستعان.
با توّجه به آنچه گفته شد معناي «مساوات» صرفاً نسبت به وجود مقدّس پروردگار و عطاء و رزّاقيت او مصداق پيدا ميكند و اگر نه در بين موجودات عالم، هم از نظر خلقت و هم از نظر فاعليت و اختيار، تفاوتها و امتيازاتي ذاتي و اكتسابي ظهور پيدا ميكنند. مبناي تفاوتهاي ذاتي همانطور كه گفته شد، خصوصيتهاي ذاتي موجودات از نظر خلقت ميباشد و در آيه مباركه «ربّنا الّذي اعطي كلّ شيء خلقه ثمّ هدي» اين معنا به تمامي بيان شده است. خصوصيات طبيعي هرچند حقوق طبيعي خاصّي را اقتضا دارند امّا فضيلتي بر آنها بار نميشود و اصولاً همانطور كه توضيح داده خواهد شد، مقتضاي «عدالت الهي» اينست كه در برخورداري از مواهب طبيعي و امكانات تكاملي هيچ تبعيضي در عالم وجود نداشته باشد و اين معناي «مساوات» است. مساوات در حقوق طبيعي و امكانات تكاملي، همان معنايي است كه از جمله در اين آيات الهي بيان شده است: «... وَقَدَّرَ فيها اَوَاتَها في اَرْبَعةِ اَيامٍ سَواءً لِلسّائلين * ثُمَّ اسْتَوي اِلي السَّماءِ وَ هِيَ دُخان فَقالَ لَها وَ لِلأرْض اَئْتِيا طَوْعاً اَوْ كَرْهاً قالَتا آتَينا طائِعينَ»(53) (فصّلت / 10 و 11).
تعبير فوق (تقدير قوت و روزي اهل زمين در چهار فصل با رعايت «مساوات») از يكسو به اين مطلب اشاره دارد كه تغييرات طبيعي كره زمين را پروردگار بگونهاي تنظيم كرده است كه قوت و روزي اهل زمين تأمين گردد و از سوي ديگر صراحتاً اشعار ميدارد كه هيچ تبعيضي در استفاده از مواهب كره زمين بين موجودات وجود ندارد. «مساوات» در اينجا با توجه به تفاوتهاي ذاتي و خصوصيات طبيعي موجودات است نه به معناي «تساوي مطلق». با توجه به تفاوتهاي طبيعي موجود بين جمادات و گياهان و حيوانات و انسانها، نيازهاي ذاتي آنان نيز متفاوت ميگردد و «مساوات» آنست كه در تأمين احتياجات و اعطاء رزق بدانها هر يك به تناسب خلقت خويش بهرهمند گردند و اين معناي «عدالت» است (چنانچه در آينده انشاءاللَّه خواهد آمد: «العدالة » كه حقّ هر ذي حقي باو عطاء شود) و امّا در استفاده از امكانات تكاملي، آيات مباركه فوق بيان شگفتآوري دارد. فرموده تكويني پروردگار به آسمان و زمين كه: «اي آسمان و زمين بسوي من (اللَّه) بشتابيد، يا به شوق و رغبت و يا به جبر و كراهت»، امر تكاملي خداست. شتافتن عالم به سوي پروردگار متعال، تمثيلي است از تعالي آسمان و زمين در جهت كمال مطلق كه ذات مقدّس اللَّه باشد. بدين ترتيب مجموعه عالم پيكره واحدي است كه متّفقاً در جهت تكامل و تعالي صيرورت دارد و در اين جهت هيچ تفاوتي بين اجزاء مختلف آن وجود ندارد (هم معناي «سواء للسائلين» و هم معناي «استوي الي السماءِ» بر اين «مساوات» دلالت دارند). همچنانكه در آيات ديگري نيز پروردگار متعال همين معنا را بيان فرموده است («هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأرْضِ جَميعاً ثُمَّ اسْتَوي اِلَي السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيءٍ عَليمٌ»(54) (بقره / 29). معناي «سواهنّ» اشاره دارد به تعادل هفت آسمان نسبت به سنّتها و قوانين دقيقي كه پروردگار متعال برقرار داشته است. هيچ تفاوت و تبعيضي في ما بين اجزاء اين مجموعه در تبعيت از سنّتهاي لايتغير الهي وجود ندارد: «... ما كانَ اللَّهُ لِيعْجِزَهُ مِنْ شييءٍ فِي السَّمواتِ وَ لا فِي الْأرْضِ اِنّهُ كانَ عَليماً قَديراً» (فاطر / 44) (هيچ شيئي را در آسمان و زمين اينچنين قدرتي نيست كه پروردگار را به عجز بكشاند كه اوست عليم و قدير).
يعني، چه در برابر علم پروردگار - كه محيط بر همه چيز است - و چه در برابر قدرت او - كه بر همه چيز احاطه دارد - همه چيز در آسمانها و زمين، بطور يكسان و مساوي، محاط و منقاد هستند و در اين نسبت عجز و فقر هيچ تفاوتي بين موجودات نيست. يك سنگ همانقدر محاط و منقاد علم و قدرت پروردگار است كه كهكشانهاي بيكرانه و در بيان اين معنا آيات بسياري در قرآن آمده است: «يا بُنَيَّ اِنَّما اِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدِلٍ فَتَكُنْ في صَخْرَةٍ اَوْ فِي السّمواتِ اَوْ فِي الْأرْضِ يأتِ بِها اللَّهُ اِنَّ اللَّهَ لَطيفٌ خبير»(55) (لقمان / 16). و براستي در برابر علم و قدرت نامحدود پروردگار چه تفاوتي دارد كه ذرّهاي يا كهكشاني؟ در ظلمات اعماق زمين و يا در دل آسمان؟ «و هو معكم اينما كنتم»؛ همه جا و همهچيز به يك نسبت محيط و منقاد علم و قدرت خداست. و از آنجا كه نظام تكوين و تشريع منطبق بر هم هستند و نظام تشريعي دقيقاً از نظام تكويني عالم اتّخاذ شده است، اين «مساوات» بايد بين حكومت اسلامي كه خليفه خداست و رعايا - مردم - موجود باشد؛ «مساوات» مردم در برابر قانون الهي به همين معناست (اين مطلب در مباحث مربوط به ولايت و حكومت تفصيلاً مورد بررسي قرار خواهد گرفت و در اينجا اشاره به تناسب بحث ذكر شده است).
بنابراين تفاوتهاي طبيعي محمل فضيلتها و امتيازات نميتواند بود. اگر حضرت رسول اكرم (ص) فرمودهاند: «النّاس كأسنان المشط» (مردم همچون دندانههاي شانه برابرند) بدين دليل است كه همه آنها از نظر خلقت مساوي هستند، چنانكه در حديث بسيار زيباي ديگري از حضرت ايشان نقل شده كه فرمودهاند: «اِنَّ رَبَّكُمْ واحِدٌ و اِنَّ اَباكُمْ واحِدٌ - كُلُّكُمْ مِنْ آدَمَ وَ آدمُ مِنْ تُرابٍ» (خدايتان واحد است و پدرتان نيز يكي است؛ همه شما فرزندان آدم هستيد و آدم نيز از خاك آفريده شده است) و اين حديث مبناي تساوي در خلقت را به تمامي بيان ميدارد و جاي تفصيلي بيش از اين باقي نميماند.
قسمت دوم:
طيّ مبحث حاضر، ادامه بحث پيرامون «مساوات»، كه از شعارهاي اصلي حكومتهاي به اصطلاح «دموكراسي» است، ارائه ميگردد. در بحث گذشته، معناي «مساوات» در قرآن و «تفاوتهاي ذاتي و اكتسابي» مورد تحقيق قرار گرفت و اينك ادامه بحث:
* يكي از مباني ركني براي وضع قوانين در جوامع بشري همين حكم است كه انسانها:
الف: از نظر خلقت مساوي هستند.
ب: خلقت، طبيعت و فطرت آنها داراي خصوصياتي ويژه است كه بايد در وضع قوانين مورد توجّه قرار گيرد (در «مبحث قانون» مفصّلاً بدين مطلب خواهيم پرداخت. انشاءاللَّه)
البته قرآن في ما بين انسانها تفاوتهايي قائل است كه منشأ اين تفاوتها بازهم از يكطرف به آفرينش آنها برميگردد - مثل مرد و زن كه از نظر خلقت داراي خصوصيات متفاوتي هستند - و از طرف ديگر به تقوي و ايمانشان رجوع دارد. پيش از آنكه تفصيلاً وارد اين مباحث بشويم بايد موارد «الف» و «ب» را با روشني بيشتري بيان كنيم:
تساوي انسانها از نظر خلقت منافي هرگونه امتياز و فضيلتي است كه بخواهد بر محمل نژاد، نسب، رنگ، پوست، زشتي و زيبايي و ساير مقياسها و معيارهاي كاذب و شركآميزي كه در جوامع بشري وجود دارد، بار شود (همانطور كه بيان خواهد شد). كرامت و فضيلت در عالم به قرب و بُعد حقيقي برميگردد و قرب به خدا نيز صرفاً با ايمان و تقواست كه حاصل ميشود.(اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللَّهِ اَتْقيكُمْ).
قرآن در آيه مباركه 22 از سوره «ملك» ميفرمايد:«اَفَمَنْ يمْشي مُكِبّاً عَلي وَجْهِهِ اَهْدي اَمَّنْ يمْشي سَوِياً عَلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ؟» (آيا آن كسي كه وارونه بر صورت خود راه ميرود هدايت يافتهتر است يا آنكس كه راست و درست بر صراط مستقيم ميرود؟) خلقت خاصّ انسان بگونهاي است كه بايد برد و پاي خويش راه برود و با صورت خويش با ديگران مواجهه پيدا كند. حال اگر انسان كه داراي اين خصوصيات است، وارونه عمل كند و بر صورت خود راه برود، عملي برخلاف فطرت خويش انجام داده و از «صراط مستقيم» خارج گشته است. لفظ «سَوياً» را قرآن مجيد در برابر «مُكِبّاً» كه به معناي «وارونه» است استعمال كرده است. در آيات ديگري نيز كلمه «تسويه» به همين معنا بكار رفته است، از جمله: «فَاِذا سَوَّيتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي فَقعوا لَهُ ساجِدينَ» «چون او را تسويه كردم و از روح خويش در او نفخ نمودم پس برايش به سجده بيافتيد.» (خطاب حضرت ربّ العالمين به ملائكه است در آغاز خلقت آدم).
«تسويه» به چه معناست؟ از بيانِ قرآني اينگونه استنباط ميشود كه خلقت انسان تنها بعد از «تسويه» كه قابليت پذيرش «روحالهي» را پيدا ميكند و بدين ترتيب «تسويه» را بايد به معناي ايجاد تعادل و توازن لازم في ما بين اعضاء بدن انسان گرفت، بگونهاي كه روح بتواند با احاطه و عدالت كامل بر بردن انسان تعلّق پيدا كند. چنانكه در سوره مباركه «انفطار» آيه 7 و 8 ميفرمايد:«اَلَّذي خَلَقَكَ فَسَوّيكَ فَعَدَلَكَ في اَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ» [آن خدائيكه تو را از عدم به وجود آورد و بصورتي تمام و كامل بياراست و با اعتدال (اندام و تناسب قوا) برگزيد و حال آنكه به هر صورتي كه ميخواست (جز اين صورت زيبا هم) ميتوانست خلق كند].
عدل و مساوات در اينجا نيز به معناي قرار دادن هر يك از اعضاء به جاي خويش و برقرار كردن تسويه و تعادل فيمابين آنهاست تا بصورت يك تركيب واحد درآيد. بدين ترتيب «يمْشي سَوياً عَلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» به معناي انسان هدايت يافتهاي است كه درست منطبق بر خصوصياتي كه خداوند او را بر آن «تسويه» فرموده است عمل ميكند و از حقيقت آفرينش خويش عدول نمينمايد. راهي را كه اين انسان «مَهدي» طي ميكند «صراط مستقيم» خوانده و گاهي نيز از اين صراط مستقيم با تعبيرات «سواء السّبيل»، «سواء الصّراط» و «صراط السّوي» ياد فرموده است. با تأمّل در آيات قرآن و تفاسير درمييابيم كه اين هر سه تعبير به معناي راه ميانهاي است، دور از افراط و منطبق بر حقّ و هدايت. و لفظ «سواء» يا «سويّ» آورده است براي بيان اين معنا كه صراط مستقيم از افراط و تفريط به يك ميزان فاصله دارد. في المثل در آيه مباركه 22 از سوره «ص» كه خطاب به حضرت داوود(ع) بيان شده است: «فَاحْكُمْ بَينَنا بِالْحقِّ وَلا تُشْطِطْ وَ اَهدِنا اِلي سَواءِ الصِّراطِ» (بين ما بحقّ قضاوت و حكم كن و از تشتّت بپرهيز و ما را به صراط ميانه راهبرشو).
بنابراين «تسويه» انسان - از نظر تعادل و توازن بين اعضاء و جوارح و تركيب روح و بدن - بگونهاي انجام شده است كه انسان بتواند در بهترين صورت و تركيب ممكن، كوتاهترين راه را براي دستيابي به علّت غايي وجود خويش طي كند: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنسانَ في اَحْسَنِ تَقْويمٍ» (تين / 4).
* منشأ امتيازات و فضايل اكتسابي
گذشته از تفاوتهاي ذاتي كه به اصل خلقت اوّليه موجودات رجوع دارد (و در آينده بيشتر توضيح داده خواهد شد، انشاءاللَّه) تفاوتهاي ديگري نيز في مابين انسانها وجود دارد كه آنان را «تفاوتهاي اكتسابي» خوانديم. مبناي تفاوتهاي اكتسابي، اختيار بشر است و اينكه پروردگار متعال (جلّ جلاله) اينچنين تقدير فرموده است كه انسانها اختيارا با سعي و تلاش خود در جهت دستيابي به غايات وجودي خويش حركت كنند. در آيه مباركه 39 و 40 از سوره «نجم» صراحتاً «سعي» انسان مبناي حقوق اكتسابي او معرّفي ميشود: «لَيسَ لِلْاِنْسانِ اِلاّ ما سَعي وَ اَنَّ سَعْيهُ سَوْفَ يري» [براي آدمي جز آنچه به سعي و عمل خود انجام داده (ثواب و جزايي) نخواهد بود، و البته انسان پاداش سعي و عمل خود را بزودي خواهد ديد].
البّته از آنجا كه در تمّدن امروزي بشر، مادّه گرايي، و به تبع آن «اقتصاد»، بر همه وجوه ديگر حيات بشري غلبه يافته است، غالباً «حقّ» و «حقوق» را به معناي مادّي آن اعتبار ميكنند و از حقوق اخروي بشر غفلت دارند. امّا واقعيت اين است كه آيه مباركه اصالتاً به «حقوق اخرويِ انسان» اشاره دارد و البّته از آن ميتوان در اثبات «سعي» به عنوان مبنايي براي «حقوق مادّي» نيز استفاده كرد.
«حقوق اخروي» صرفاً اكتسابي است و بخش عظيمي از آيات قرآن معظّم در مقام بيان همين معنا هستند. مبناي حقوق انسان در عالم آخرت «سعي»، «كسب» و «عمل» اوست و هيچ حقي جز از اين طريق به انسان تعلّق نميگيرد: «اِنَّ السَّاعَةَ اتِيةٌ اَكادُ اُخْفيها لِتُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعي» (طه / 15) (قيامت حتماً فرا خواهيد رسيد و ما ساعت آنرا مخفي ميداريم تا هركس تنها به پاداش سعي خويش برسد).و يا: «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَةٌ» (مدّثر / 38) (هركس رهين آن چيزي است كه كسب كرده است)و يا: «وَ تُوَفّي كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يظْلَموُنَ» (نحل / 111) (هركس پاداش عمل خويش را دريافت ميدارد و هيچ ظلمي واقع نخواهد شد). يعني عدالت مطلق حضرت ربّ العالمين اينچنين اقتضا دارد كه پاداش و جزاي هركس متناسب با سعي و عمل او باشد، چرا كه انسان مختار آفريده شده است و لازمه اختيار او اينست كه هيچ چيز جز آنچه اختياراً كسب كرده بدو تعلّق پيدا نكند. و اگر در آيات كريمه و روايات وارده از معصومين (ع)، «تقوا» مقياس كرامت اخروي بشر معرفي شده از همين است كه تقوا مبناي «عمل صالح» است (اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْداللَّهِ اَتْقيكُمْ) و بدين ترتيب اسلام هر نوع برتري و فضيلتي را جز بر معيارهاي حقيقي رد ميكند.
فرموده حضرت خاتم الانبياء(ص) كه «لَيسَ لِاَحدٍ عَلي اَحَدٍ فَضْلٌ اِلاَّ بِدينٍ اَوْ عَمَلٍ صالِح» (هيچكس را بر ديگري برتري نيست مگر بهدين و عمل صالح) و فرمايشات ديگري كه از ايشان و حضراتِ ائمه اطهار عليهمالسّلام نقل شده است، همواره داراي دو جزء است كه جزء اوّلِ كلام در مقام بيان «مساوات» است و به نفي امتيازات شركآميز و جاهلي ميپردازد و جزء دوّم هميشه در مقام اثبات معيارهاي حقيقيِ امتيازات و تفاوتهاست. از يك سو، معيارهاي جاهلي «شرافت» كه اصل و نسب و خون و نژاد و رنگ پوست و... باشد نفي ميگردد، و از سوي ديگر معيارهاي تازهاي براي شرافت طرح ميشود. فرمايش حضرت پيامبر است كه: «اَشْرافُ اُمَّتي حَملَةُ الْقُرآنِ وَاَصْحابُ اللَّيلِ» (اشراف امّت من حاملين قرآن و شب زندهداران هستند) و با اين سخن معيارهاي ديگري را كه در جاهليت براي اشرافيت موجود بوده است نفي كردهاند.
آيات كريمه قرآن نيز بيانگر اين حقيقتند كه هرچند انسانها براي دستيابي به امتيازات حقيقي از شرايطي مساوي برخوردارند، امّا سعي و عملشان استحقاقهاي متفاوتي به آنان ميبخشد و متناسب با اين استحقاقهاي متفاوت، اخروي و دنيايي متفاوتي به آنها تعلّق ميگيرد:«اَوَ مَنْ كانَ مَيتاً فَاَحْييناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يمْشي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيسَ بِخارِجٍ مِنها؟ كَذلِكَ زُينَ لِلْكافِرينَ ما كانُوا يعْمَلُونَ» (انعام / 122) [آيا كسي كه مرده بود، پس ما او را حيات بخشيديم و براي او نوري قرار داديم كه بدان نور در ميان مردم مشي كند همچون كسي است كه گرفتار ظلمات شده و از آن راهي به خارج نداشته باشد؟ اينچنين اعمال كافرين بر خودشان جلوهگر شده است (و در غفلت فرو رفتهاند). ]ظاهرگرايان ميپندارند كه علم و تقوي و عمل صالح نميتواند مبناي تفاوتهاي حقيقي باشد چرا كه آنان تنها به «چشمِ حسّ و تجربه» ميبينند و از حقيقت عالم غافلند. آثار حقيقي ايمان بعد از مرگ و در جهان آخرت است كه ظهور پيدا ميكند، هرچند آثار ضعيف آن در همين دنيا نيز هويداست.
مبناي «مساوات» في مابين انسانها اختيار آنهاست، هرچند كه از نظر خلقت و شرايط اجتماعي ممكن است استعدادها و تفاوتهاي بسياري ميان آنان موجود باشد. بيان قرآن در اين زمينه بسيار گوياست:«اِنّا خَلَقْنا كُمْ مِنْ ذَكَر وَ اُنْثي وَجَعَلْنا كُمْ شَعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَكرَمَكُمْ عِنْدَاللَّهِ اَتْقيكم اِنَّ اللَّهَ عليمٌ خبيرٌ» (حجرات / 13)
جزء اوّل آيه مباركه «اِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثي) در بيان «مساوات» و اتّحاد انسانها از نظر خلقت است و جزء دوّم آن (جَعَلْنا كُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا) به بيان تفاوتهايي پرداخته است كه از نظر شرايط اجتماعي در بين انسانها وجود دارد. در آيات ديگري نيز با بيان تناسب بين «تكليف» و «توان» همين مطلب مورد تأييد قرار گرفته است: «لا يكَلِّفُ اللَّهُ نُفَساً اِلا وُسعَها» (بقره / 286) (خداوند هيچ كس را جز متناسب با وسع و توان او تكليف نكرده است).
* عدالت يا مساوات؟
«اختيار» انسان باعث ميشود كه او در هر شرايطي از آزادي كامل براي انتخاب برخوردار باشد و اين مبناي حقيقي مساوات في ما بين انسانهاست. در بيان اين معنا، «علاّمه شهيد استاد مطهري» (قدس اللَّه سرّه) در گفتار چهارم از كتاب «بيست گفتار» بحث مفصّلي دارند كه ماحصل آن اين است: «آيا هر نوع تفاوتي كه در جامعه بين افراد باشد مخالف عدالت است و لازمه عدالت مساوات مطلق است؟ يا عدالت مسلتزم مساوات مطلق نيست و گاهي ايجاب ميكند كه تفاوت و امتياز گذاشته شود و مقتضاي عدالت اينست كه تبعيضها و تفاوتهاي بيجا و بلا استحقاق نباشد؟ اگر مقتضاي عدالت اين دوّمي است، ملاك بجا بودن و بيجا بودن چيست؟... مقتضاي عدالت مساوات است در شرايط حقوقي مساوي نه در شرايط نامساوي ؛ يعني نبايد ميان شركت كنندگان در يك مسابقه علمي يا در يك مسابقه قهرماني، در غير آنچه مربوط به استعداد و هنر و لياقت است فرق گذاشته شود. مثلاً يكي سفيد است و يكي سياه، يكي اشرافزاده است و يكي فرضاً فرزند يك فقير... آنچه نبايد ملاك قرار گيرد اين امور است كه مربوط به لياقت و استعداد و يا فعاليت و مجاهدات افراد نيست. اگر استعدادها و لياقتها را ناديده بگيريم و به همه نمره و امتياز مساوي بدهيم ظلم كردهايم و اگر هم امتياز و تفاوت قائل شويم، امّا ملاك امتياز و تفاوت را اموري از اين قبيل قرار دهيم، باز هم ظلم كردهايم».
جز آنچه ذكر شد، آيات بسياري در قرآن وجود دارد كه به «تفاوتها و امتيازات حقيقي» اشاره دارد. في المثل در آيه مباركه 27 و 28 از سوره «ص» ميفرمايد:«وَما خَلَقْنا السَّماءَ وَ الاَرْضَ وَ ما بَينَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذينَ كَفَرُوا فَوَيلٌ لِلَّذينَ كَفَروُا مِنَ النّار * اَمْ نَجْعَلُ الَّذينَ آمَنُوا و عَمِلوُا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدينَ فِي الْاَرْضِ اَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقينَ كَالْفُجَّارِ» [و ما آسمان و زمين را و آنچه في ما بين اين دو است بر باطل نيافريدهايم؛ (اينكه آفرينش زمين و آسمان بيهوده است) گمانِ كساني است كه كفر ورزيدهاند (و حقيقت جو نيستند) و واي بر آنان از آتش. (چگونه ممكن است؟) آيا ما آنان را كه ايمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند همچون كساني قرار دهيم كه در زمين فساد كردهاند؟ (هرگز، هرگز) آيا ما آنان را كه تقوا ورزيدهاند (و در برابر اهواء فسادآميز خويش پايداري كردهاند و از لذائذ زودگذر زندگي دنيا چشم پوشيدهاند) همچون كساني قرار دهيم كه فاجر و گناهكار هستند؟ (هرگز، اين دو با هم مساوي نيستند)].
بنابراين شكّي نيست كه در بين انسانها مساوات مطلق حكمفرما نيست و مسلّماً امتيازات و تفاوتهايي - بر مبناي حقّ و باطل - بين آنان وجود دارد. امّا سؤالي كه در اين بخش بايد بدان پاسخ گفت اينست كه: آيا «ايمان و عمل صالح» گذشته از حقوق اخروي، لازمه تفاوتهايي در حقوق مادّي نيز هست؟ به عبارت ديگر آيا «انسانِ متّقي» در دنيا و عالم مادّه نيز امتيازاتي وراء حقوق ديگران داراست؟ و اگر جواب مثبت است، اين امتيازات در چه زمينه هايي است؟
قسمت سوم: «برادري»
آخرين پرسشي كه طرح شد اين بود كه آيا «ايمان» براي مؤمنين، علاوه بر حقوق اُخروي، امتيازاتي در حقوق مادّي و دنيايي نيز اثبات ميگرداند يا خير؟ علّت طرح اين سؤال روشن است. همانگونه كه در بحث «آزادي عقيده» مورد اشاره قرار گرفت، در تمدّن امروزي بشر كه «مطلقِ اعتقاد» - چه مبتني بر حقيقت بوده باشد و چه نباشد - آزاد و محترم شمرده ميشود، اديان و مكاتب و اعتقادات مختلف هيچ امتيازي بر يكديگر ندارند. براساس اين بينش، «مطابقت با حقّ» معنا ندارد، چرا كه اعتقاد به حقيقتي ثابت و مطلق موجود نيست و هنگامي كه اعتصام به «حبل اللَّه» [كه مصاديق آن قرآن است و كعبه و امام] موجود نباشد، لاجرم تفرقه و پراكندگي حاصل ميآيد و راهها و مكاتب مختلف از هم دور و دورتر ميشوند. گردبادِ سهمگين تفرقه همهچيز را ميبلعد و فرسنگها فرسنگ، اينسوي و آنسوي پراكنده ميسازد و اگر در اين هنگامه، عروة الوثقايي نباشد كه انسان بدان متمسّك شود، اميدي به وحدت و ثبات و استقامت نيست. لفظ «عروة الوثقي» در آيه مباركه 256 سوره «بقره» [«فَمَنْ يكْفُر بِالطّاغُوتِ وَ يؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقي لاَ انْفِصامَ لَها» ]همان «حبل اللَّه» است كه در آيه مباركه 103 سوره «آل عمران» [«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَلا تَفَرَّقُوا»] ذكر شده است. «قولِ ثابت» تنها از آنِ مؤمنين است و آنانكه بر محور حقّ گرد آمدهاند و به «حبل اللَّه المتين» چنگ زدهاند:«يثَبِّتُ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ...» (ابراهيم: 27) «خداوند ايمان آورندگان را در زندگي دنيا و حيات اُخروي با «قول ثابت» تثبيت ميگرداند...».
هنگامي كه هيچ محور ثابتي موجود نباشد تا انسانها بر آن گرد آيند و خود را با آن بسنجند و بدان تمسّك جويند، اعتقادات و مكاتب رنگارنگ، انسانهاي سراسر كره زمين را در خود ميگيرد و هركس «سازِ خود را مينوازد...» و از آنجا كه در تفكر غالب بشر امروز، عقيده بطور مطلق و بلاشرط آزاد و محترم شمرده ميشود، جاي هيچ اعتراضي نيز موجود نيست. هر لحظه، از جايي، مسلكي تازه چون قارچ ميرويد: از يكسو «پانكها» چون كرم در لجنزار شهوات خود ميلولند و «هيپيها» و «ناتوراليستها» و احزاب عجيب و غريب متعدّدي مثل «كوكلاكس كلانها» و... سر در لاكها و پيلههاي جنونآميز خويش فرو بردهاند و دنيا را از دريچه هاي كج و معوجي كه ساخته «ماري جوانا»، «ال اس دي» و «هروئين» و مشروبات جور واجور الكلي است مينگرند و از سوي ديگر، اغلب مردم غرب جهان در باتلاق امراض وحشتناك جنسي و رواني كه زاييده بيايماني و دور شدن از خداست گرفتار شدهاند و لحظه به لحظه از انسانيت و فطرت الهي انسان دور و دورتر ميگردند و در منجلاب «اولئك كالانعام بل هم اضلّ» فرو و فروتر ميافتند.
از يكطرف، در ماده هجدهم و نوزدهم اعلاميه جهاني حقوق بشر، حقّ آزادي فكر و وجدان و مذهب و عقيده و بيان صراحتاً مورد تأكيد قرار گرفته است و امّا از طرف ديگر، لازمه دينداري عدم «آزادي عقيده» است، چرا كه انسان فطرتاً تنها اعتقاد و مذهب خويش را بر حقّ ميداند و برهمين اعتقاد است كه اعمال و رفتار فردي و اجتماعي خويش را بنا ميكند. اگر انسان اعتقادات و مكاتب غيرخويش را باطل نميشمرد، چه التزامي داشت كه خود را متعهد به مكتب و نظام اعتقادي خاصّي بگرداند و تنها از آن پيروي كند؟ پس معناي «آزادي در اعتقاد و مذهب» چيست؟ اگر «ميزان ثابت حقّ» در ميان نباشد كه هر كسي اعتقادات خويش را با آن محك بزند، اعتقادات و مذاهب و مكاتب هيچ امتيازي نسبت به يكديگر نخواهند داشت و بدين ترتيب، لاجرم حقوق خاصّي نيز بر صاحب اعتقادات و مكاتب مختلف تعلّق نخواهد گرفت. معناي اين مطلب، بطور روشن، اين است كه «هركس آزاد است كه از هر فكر و عقيده و يا مذهبي برخوردار باشد به شرط آنكه آن را در نظام حقوق اجتماعي و سياسي خويش دخالت ندهد». باطن اين سخن چيست؟ جدايي دين از سياست و اكتفاي از دين به مجموعهاي از آداب و اعمال خشك و بي روح كه نظام حكومتي و سياسي خاصّي بر آن بار نميگردد. و براستي چگونه است كه در باطن اين حكم، نفيِ خودش، يعني نفيِ آزادي عقيده و مذهب نهفته است و هيچ انساني در غرب آوايي به اعتراض برنميدارد؟
ما در چند مقاله ديگر انشاءاللَّه به «اعلاميه حقوق بشر» خواهيم پرداخت، امّا در اين مقاله، بدين مناسبت كه در مادّه اوّل اين اعلاميه همه مردم جهان امر شدهاند كه باهم با روح برادري رفتار كنند و بحث ما نيز در اين قسمت «برادري» است، متعرّض آن شدهايم. با توجه به مقدّمه گفتار، شكّي نيست كه ظهور روح برادري در انسانها تنها در اين صورت ممكن است كه:
- امّت واحده تحقق پيدا كند و مردم بر محور قرآن و كعبه و پيشواي معصوم، از اعتقادات رنگارنگ خويش دست بردارند و اتّحاد بيابند؛
- و يا اينكه در تعهّدات اعتقادي و مذهبي خويش صرفاً به اعمالي خشك و بيروح، كه وجهه سياسي و بعضاً اجتماعي هم ندارند، اكتفا كنند، و همانطور كه بيان شد، باطنِ اين سخن «جدايي دين از سياست» است و «نفيِ دينداري»؛ چرا كه «دين» ذاتاً سياسي است و اين خصوصيت ذاتي از آن قابل تفكيك نيست. بنابراين، احكام فوق، كه حاكي از تناقضي بين در اعلاميه حقوق بشر است، نه تنها هيچ مطابقتي با نظر اسلام ونظام سياسي آن ندارد، بلكه با آن متناقض است. اسلام براي حاكميت بر همه انسانها نازل شده است و جز از اين طريق - يعني حاكميت جهاني - به همه اهداف خويش دست پيدا نميكند. حكومت اسلام بر جهان به سخني ديگر يعني حكومت مؤمنين و صالحين بر جهان، و اين بدان معني است كه ما اسلام را از مذاهب و مكاتب ديگر ممتاز ميكنيم و براي مسلمانان و عاملين به احكام اسلام، حقوق سياسي و اجتماعي خاصّي قائليم. اين اعتقاد به هيچ روي با اعلاميه به اصطلاح حقوق بشر مطابقت ندارد.
بار ديگر به پرسشي كه در صدر كلام مطرح شد بازگرديم و جواب آن را با توجه به قرآن و روايات وارده از معصومين عليهم السّلام جستجو كنيم. اگر وجودِ ايمان براي مؤمنين و عاملين به احكام شرع، علاوه بر حقوق اُخروي، امتيازاتي در حقوق مادّي و دنيايي نيز اثبات ميگرداند (كه همينطور است)، اين حقوق در چه زمينههايي است؟حضرت موليالموحدين علي بن ابيطالب عليهالسّلام، در اوايل عهدنامه بسيار مشهور خويش به مالك اشتر نخعي(ره) خلق را به دو صنف تقسيم فرمودهاند: «فَاِنَّهُمْ صِنْفانِ: اِمَّا اَخٌ لَكَ فِي الّذينِ، وَ اِمَّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ...» - «مردم دو دستهاند: يا برادر ديني تو هستند و يا در خلقت نظير تواند».
درباره اين كلام هرچند بسيار سخن رفته است، امّا درياي ژرف و بيكرانه علم امام علي عليهالسّلام نه دريايي است كه بتوان عمق آن را كاويد و يا وسعتش را پيمود. وقتي روح انسان به خزائن ماوراييِ وجود پيوند ميخورد و در ذاتِ بيمثالِ حضرت حقّ فاني ميگردد، جانش محلّ تجلّي كمال و جمالِ حقيقت ميشود و اقيانوس علمش از هر سوي، چه عمق و چه وسعت، تا ناكجاآباد مطلق و لامكانِ آشيانه عنقا گسترش مييابد و آنجا، نه جاي حدّ و حدود است. در عبارتي كه ذكر شد، حضرت ايشان در بيانِ مساوات و عدالت و ذكر حقوق مردم، با دقّت كامل، دو ميزان و معيار حقيقي ذكر ميفرمايند كه ميتواند در شناخت معناي «مساوات» مورد استناد قرار گيرد:
الف: اخوّت ديني
ب: خلقت (طبيعت) انساني
اين بيان تبيين كننده مباني حقوق و منشأ قانونگذاري در اسلام است و ما در اين سلسله مقالات انشاءاللَّه به تفصيل بدين كلام ارجمند خواهيم پرداخت.
معناي «اخوّت ديني»
در بيانِ اين معنا كه چگونه «اخوّت ديني» ميتواند به مثابه مبنايي براي حدود مساوات و ادراك مفهوم آن و بررسي حقوق انساني در اسلام قرار بگيرد، نظر قرآن بسيار صريح و متفاوت با ديد متعارف ما انسانها ميباشد. «اخوّت»، در بيانِ ماوراييِ قرآن، نسبتي حقيقي است كه به «اعتقاد» انسانها بازگشت دارد، نه به خون و خانواده و قبيله و غيره. در آيه مباركه «اِنَّما الْمُؤمِنُونَ اِخْوَةٌ...» (حجرات: 10)، ريشه اخوّت مؤمنين را در ايمانشان ميشمارد و در آيه مباركه «اِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا اِخْوانُ الشَّياطينَ» (اسراء: 27) اهل تبذير را برادرانِ شياطين معرّفي ميكند. امّا نبايد انگاشت كه اين نسبتها حقيقتي ندارند و در قرآن بر سَبيلِ استعاره و تمثيل ذكر شدهاند؛ خير، حقيقت اين نسبتها هنگامي ظاهر ميگردد و بر همه بروز پيدا ميكند كه قيامت برپا شود، چرا كه قيامت دارِ حقيقت است و سريرهها و باطنها در آن روز شهود مييابند [«يوْمَ تُبْلَي السَّرائِرُ» (طارق: 9)]. براي بيان همين حقيقت است كه در آياتِ قيامت سخن از «ابطالِ نسبتهاي دنيايي» رفته است و «برقراريِ تناسبات. جديدي مبتني بر عمل و اعتقاد». في المثل در آيات مباركه 11 تا 14 سوره «معارج» ميفرمايد:«يبَصَّرُونَهُمْ يوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يفْتَدي مِنْ عَذابِ يوْمَئذٍ بِبَنيهِ * و صاحِبَتِهِ وَ اَخيهِ * و فَصيلَتِهِ الَّتي تُؤْويهِ * وَ مَنْ فِي الْاَرْضِ جَميعاً ثُمَّ ينْجيهِ» - «چون حقيقت حالشان عيان شود، آنروز مجرم جهنّمي آرزو كند كه كاش ميتوانست فرزندش را فداي خويش كند و از عذاب برهد * و همچنين همسر و برادرش را * و هم خويشانِ قبيلهاش را كه از او حمايت ميكردند * و هر آنكس را كه بر زمين زندگي ميكند، همه را فداي خويش كند تا از عذاب نجات يابد». امّا نميتواند؛ چرا كه آنجا قلمرو حكمروايي حقيقت است و اشتباهي در آن رخ نميدهد.
نقطه مقابل اين آيات مباركه كه در آنها سخن از ابطالِ نسبتهاي خوني و خانوادگي و قبيلهاي و غيره رفته است، مجموعه آيات ديگري وجود دارد كه در آنها سخن از نسبتهاي جديدي است كه در قيامت في ما بين انسانها برقرار خواهد شد. في المثل:«وَ نَزَعْنا ما في صُدُورِهِمْ مِنْ غِّلٍ اِخْواناً عَلي سُرُرٍ مُتَقابِلينَ» (حجر: 47) «ما آيينه دلهاي آنان را از غلّ و كدورت بكلّي پاك ميگردانيم تا برادر يكديگر شوند و بر تختهاي عزّت اُخروي روبروي يكديگر بنشينند...».
اين نسبتهاي جديد از كجا پديد ميآيند؟ آيا يكباره و بدون سابقه قبلي ايجاد شدهاند يا نه؟... از آنجا كه آخرت عالَمِ ظهورِ حقايق و باطنهاست، درمييابيم كه «نسبتهاي اُخروي» تجسّم همان تعلّقاتِ دنيايي است كه مخفي بودهاند و آنچه در قيامت رخ ميدهد فقط اينست كه اين تعلّقات مخفي تجسّم مييابند. در بيان اين معنا كه «صورت حشريه» انسان (يعني صورتي كه با آن محشور ميگردد) متناسب با اعتقادات اوست، روايات بسيار شگفتآوري نقل شده است. از جمله، حضرت ختمي مرتبت (ص) فرمودهاند: «كُلُّ نَفْسٍ تُحْشَرُ عَلي هَواها؛ فَمَنْ هَوَي الْكَفَرَةَ فَهُوَ مَعَ الْكَفَرَةِ وَلا ينْفَعُهُ عَمَلُهُ شَيئاً» - «انسان را با دلبستگيهايش محشور كنند؛ هر كه به كافران دلبسته باشد، با آنها محشور ميگردد و عملش او را سودي ندهد.»
در «كنوز الحقايق» آمده است: «اِنَّما يبْعَثُ النّاسُ عَلي نياتِهِمْ» - «مردم با صورتهاي نياتشان محشور ميگردند». و در حديث ديگري از حضرت ايشان نقل شده است:«اَلْمَرءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ وَلَهُ مَااكْتُسِبَ» - «انسان در آخرت همراه كسي است كه محبوب اوست و صاحب آن چيزي است كه در دنيا كسب كرده است».
«ايمان» ميزان و معياري است حقيقي كه از يكسو همه امتيازات و تفاوتها و تبعيضهاي ظاهري (كاذب) را نفي ميكند و از سوي ديگر، مناسبات حقوقي خاصّي را در ميان جامعه مؤمنين برقرار ميدارد. انسان مؤمن با تسليم به «شعارهاي حقيقي اسلام» و جهد و كوشش در جهت تطبيق خويش با معيارهاي آن، رفته رفته به نظامِ ارزشي ديگري مبتني بر حقيقت عالَمِ وجود دست مييابد و اينگونه، در «بينش و عملِ» او تغييرات عمدهاي [نسبت به معيارهاي كاذب و غيرالهي ]حاصل ميآيد و مناسبات خانوادگي، قومي و عشيرهاياش و رفاقتهايي كه بر محور ديگري جز عبادت پروردگار رحمان تنظيم شدهاند، تحت تأثير مناسبتهاي اسلامي و ايماني او بيرنگ ميگردند و جاي خود را به روابط حقوقي خاصّي ميبخشند كه با «اخوّت ديني» همراه است. حضرت موليالموحدين علي عليهالسّلام در بيان صفات اصحاب حضرت رسول اكرم (ص) بيان زيبايي دارند كه مؤيد همين معناست:«وَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّي اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ) نَقْتُلُ آبائَنا و اَبْنائَنا و اِخْوانَنا وَ اَعْمامَنا، ما يزيدُنا ذْلِكَ اِلاَّ ايماناً وَ تَسْليماً وَ مُضِياً عَلَي اللّقَمِ وَ صَبْراً عَلي مَضَضِ الْاَلَمِ وَ جِدّاً في جِهادِ الْعَدُوِّ...» - «در بدو اسلام كه ما با رسول اللَّه(ص) بوديم، (در راه خدا) پدران و فرزندان و برادران و عموهاي خود را از دم تيغ ميگذرانديم و اين پيكار جز بر تسليم و ايمان ما نميافزود و ما را در جادّه حقّ و بردباري بر سوزشِ درد و جديت در جهاد با دشمن، پافشاري ميبخشيد.»
در قرآن مجيد نيز همين معنا در موارد متعدّدي مورد تأكيد قرار گرفته است: «يا اَيهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذْوا آبائَكُمْ وَ اِخْوانَكُمْ اَوْلياءَ اِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَي الايمانِ وَ مَنْ يتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَاوْلئكَ هُمُ الظّالِمونَ * قُلْ اِنْ كانَ آبائُكُمْ و اَبْنائِكُم وَ اِخوانُكُمْ وَ اَزْواجُكُمْ وَ عَشيرَتُكُمْ وَ اَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها اَحَبَّ اِلَيكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادِ في سَبيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّي يأتِيَ اللَّهُ بِاَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يهدِي الْقَومَ الْفاسِقينَ» (توبه: 23 و 24) - «اي اهل ايمان، اگر پدران و برادران شما كفر را بر ايمان برگزيدهاند، ولايت آنها را نپذيريد و اگر از شما كسي ولايت و دوستي آنان را قبول كند، بيشك از ظالمين است * (اي پيامبر، به مردم) بگو اگر شما پدران و پسران، برادران و زنان و خويشاوندان خود را و اموالي كه جمع آوردهايد و مال التّجارهاي كه از كساد و ركود آن بيمناكيد و منازلي كه بدان دل خوش داشتهايد، بيش از خدا و رسول او و جهاد در راه خدا دوست داريد، منتظر باشيد تا امر خدا و قضاي حتمي او فرا رسد، چرا كه خداوند فاسقين را هدايت نخواهد كرد.»
آيات مباركه صراحتاً دلالت دارند بر اينكه پذيرش ولايت كفّار و مشركين از مصاديق «فسق» است [و فسق نيز هرگز با هدايت الهي جمع نميشود] امّا ايمان همه مناسبات شركآميز را از بين ميبرد و نظام ولاييِ خاصّي را بر محور توحيد بنا ميكند. در اين نظام خاصّ - كه ميتوان آن را «نظام اخوّت ديني» ناميد - هيچ يك از وابستگيهايي كه با حبّ خدا و رسول او در معارضه باشد جايي ندارد و با نفيِ اين وابستگيها، نظامِ ايماني و انسان مؤمن، هر دو با هم به سوي نوعي استقلال حركت ميكنند كه نتيجه نفي شرك و اثبات توحيد (لا اله - الاّ اللَّه) است. با دستيابي به اين استقلال، روابط في ما بين مؤمنين در جامعه اسلامي از آنچنان ثبات و استحكامي برخوردار ميگردد كه قرآن از آن تعبير به «حزب» مينمايد و جامعه مؤمنين را «حزب اللَّه» ميخواند. موجوديت «حزب اللَّه» در اين مرحله كاملاً سياسي است؛ البته لفظ «حزب» را در قرآن نبايد با لغتِ «حزب» كه اين روزها به دستههاي سياسي، با مرام و ايدئولوژي خاصّ اطلاق ميگردد، يكي دانست. اگر چه كلمه «حزب» نيز به معناي «جماعة فيها غلظ» (مفردات راغب) آمده است، يعني جماعتي كه في ما بين خود از ارتباطي آنچنان شديد و مستحكم برخوردار هستند كه اطلاق لفظ واحد «حزب» بدانها صحيح باشد.
قسمت چهارم:
در ادامه مبحث «مساوات» اين سؤال مطرح شد كه «آيا وجودِ ايمان براي مؤمنين و عاملين به احكام شرع، علاوه بر حقوق اُخروي، امتيازاتي در حقوق مادّي و دنيايي نيز به همراه دارد؟ اگر چنين است، اين حقوق در چه زمينههايي است» در پاسخ به اين پرسش، فرازي از عهدنامه حضرت مولي الموّحدين امام علي(ع) به «مالك اشتر نخعي» (ره) مورد بحث و بررسي قرار گرفت، مبني بر اينكه: «مردم دو دستهاند؛ يا برادر ديني تو هستند و يا در خلقت نظير تواند...»
و اينك ادامه بحث: در آيه مباركه 29 از سوره «فتح» [«مَحمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَي الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَينَهُمْ...»]
- [«محمّد (ص) رسول خداست و آنان كه با او هستند بر كفّار سخت دل و شديد و در ميان خويش رحيم ميباشند»] لفظ «رحماء بينهم» در مقابل «اشدّاء علي الكفّار»، بيان كننده حقوقي است كه براي مؤمنين، نسبت به يكديگر، اثبات ميگردد و البتّه، همانطور كه بيان شد، «اثبات اين حقوق» به تبع آن رابطه حقيقي و نزديك و عميقي است كه بين مؤمنين پديد ميآيد.در كتاب «مصادقة الاخوان» شيخ صدوق (ره)، باب 13، حديث دوّم، در بيان عمق و شدّت مؤاخات (برادري) بين مؤمنين آمده است: «عن ابي بصير قال سمعت ابا عبداللَّه عليهالسّلام يقول: «المؤمن أخ المؤمن كالجسد الواحد ان اشتكي شيئاً منه وجد الم ذلك في ساير جسده و ارواحهما من روح واحدةٍ و انّ روح المؤمن لا شدّ اتّصالاً بروح اللَّه من اتّصال شعاع الشّمس بها و دليله...» - «مؤمن برادر مؤمن است، چون پيكري واحد كه اگر عضوي از آن به درد آيد، ديگر اعضاء نيز رنج ميبينند. روح مؤمنين از روح واحدي است و شدّت اتّصال روح مؤمن به روح خدا از اتّصال شعاع خورشيد به خود آن بيشتر است...».
«ارتباط ايماني» تنها رابطه حقيقي عالم است و مؤمن بايد خود را آنچنان بسازد كه از همه وابستگيها جز «بستگي ايماني» خلاص شود. از اين لحاظ، رفته رفته در قلب مؤمن جز حبّ خدا و آنچه خدايي است باقي نميماند و متلازم با آن، بغض و دشمنيهاي او نيز جهت خاصّي پيدا ميكند و به كفر و كفّار متوجّه ميگردد. «حبّ»، انسان را به سوي «ولايت» ميكشاند و «بغض» به سوي «برائت»، و اينچنين «تولّي» و «تبرّي» نتيجه طبيعي «حبّ و بغض في اللَّه» است. جامعه مؤمنين حزبي است كه مشخصه اصلي آن «حبّ و بغض فيالله» است و اگر در قرآن مجيد تولّي و تبرّي - يعني ولايت مؤمنين و برائت از مشركين و كفّار - شاخص اصليِ حزب اللَّه از احزاب ديگر بيان شده، دليل آن همين است كه مؤمن از همه بستگيها و وابستگيها جز رابطه ايماني اعراض ميكند. در آيه 22 از سوره «مجادله» در تعريف «حزب اللَّه» آمده است: «لا تَجِدُ قَوْماً يؤمِنونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ يوادّوُنَ مَنْ حادّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آبائَهُمْ او اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشيرَتَهُمْ... اولئِكَ حِزبُ اللَّهِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفلِحونَ» - «هرگز نمييابي قومي را كه به خدا و روز جزا ايمان آوردهاند، با دشمنان خدا و رسولش دوستي كنند، هرچند كه پدران و فرزندان يا برادران و عشيرهشان باشند... اينان به حقيقت حزب اللَّه هستند ؛ اَلا (اي اهل ايمان) بدانيد كه حزب اللَّه رستگارانند.»
در اين ميان نيز اصالت با تولّي است، چرا كه حبّ خدا لاجرم به دشمني با دشمن خدا ميانجامد و ولايت خدا و رسولش خودبهخود منجر به برائت از كفّار و مشركين ميگردد و اين مطلب از آيات مباركه 54 الي 56 سوره «مائده» استفاده ميشود. آيه 56، «تولّي» را صفت اصلي حزب اللَّه ميداند: «وَمَنْ يتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنوا فَاِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبونَ» - «و هر كه به خدا و رسول او و اهل ايمان تولّي جويد، پس براستي كه حزب اللَّه فاتح و غالب خواهند بود.» تعبير آيه مباركه 54 سوره «مائده» بسيار زيباست: «يحِبُّهمْ وَ يحِبُّونَهُ، اَذِلَّةٍ عَلَي الْمُؤْمِنينَ اَعِزَّةٍ عَلَي الْكافِرينَ» - «خدا آنان را دوست دارد و آنان نيز خدا را دوست دارند؛ نرم و فروتن در برابر مؤمنين و سخت و شديد بر كافرين». و اين همان تعبيري است كه در آيه مباركه 29 از سوره «فتح» آمده بود: «اَشِدَّاءُ عَلَي الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَينَهُمْ». بنابراين در مييابيم كه مقصود از «والّذين معه» در اين آيه مباركه [مُحَمَّدٌ رَسوُلُ اللَّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ...] نيز حزب اللَّه است.
با اين تعبيرات روشن است كه موجوديت حزب اللَّه كاملاً سياسي است. آنان كه ليبرال منشانه، اخوّت قرآني را به «برادري في مابين همه افراد بشر» معنا كردهاند سخت در اشتباه هستند. «برادري» بدين مفهوم صرفاً مدّعاي «اعلاميه حقوق بشر» است كه چون «مسيلمه كذّاب» ادّعاي پيامبري «عصر جديد» را دارد، اگر نه «مؤاخات - برادري - در جامعه مؤمنين يا حزب اللَّه، منحصراً به همان محدوده ايماني بازگشت دارد و انسانهاي ديگري كه خارج از اين محدوده قرار ميگيرند، اگر كافر هستند و با خدا و رسولش دشمني ميورزند و قصد محاربه دارند [به تعبير قرآن: «حادّ اللَّه و رسوله»]، مشمول عبارت «اشدّاء علي الكفّار» واقع ميشوند و وظيفه حزب اللَّه برائت جستن از آنان است، حتّي اگر به جنگ رو در روي منتهي گردد ؛ امّا كسانيكه در صدد جنگ رو در رو نيستند، مؤمنين موظّفند با آنها رفتار مسالمتآميز داشته باشند، امّا اين به معناي آن نيست كه بين آنان و جامعه مؤمنين اخوّت ايماني برقرار باشد. «اخوّت ايماني»، همچنانكه پيداست، نسبتي است كه وجودش تابع وجود ايمان و تغييراتش تابعِ قوّت و ضعف و عدم و وجود ايمان است و با فرضِ عدم ايمان، مؤاخات يا برادري نيز بوجود نميآيد.
لازمه آن برادريِ بلاشرط كه در اعلاميه حقوق بشر مورد تصريح قرار گرفته اين است كه في المثل، در اين مقطع زماني، ما با صدّام و رژيم صهيونيستي اسرائيل از درِ دوستي درآييم و در نهايت، وضعيت سياسي موجود در جهان را، به همان صورتي كه هست و با تمام مظالمي كه در آن اتّفاق ميافتد، بپذيريم و دَم برنياوريم. «ميش و گرگ» چگونه ميتوانند در زير يك سقف اجتماع كنند؟ و اگر هم بكنند، اين اجتماع تنها به منفعت گرگ است، نه ميش. مسلّماً براي كساني كه مباني فكري خويش را از تفكّر غربي كسب كردهاند، نبايد هم شعارِ «حزب فقط حزب اللَّه» معنا داشته باشد. آن تهمتِ «انحصارطلبي» كه به ما ميزنند نيز با همين انديشه «حقوق بشري» مناسبت دارد، چرا كه آنان معناي مؤاخات (برادري)، حبّ و بغض في اللَّه، تولّي و تبرّي و حزب اللَّه را در نمييابند و بالاخره، ميپندارند كه هركس از «نظام سياسيِ تفكّر غربي» تبعيت نكرد، سياست نميداند، حال آنكه «تفكّر سياسي اسلام» نظام ويژهاي دارد كه ان شاء اللَّه در مباحث آينده بدان خواهيم پرداخت.
«حقوق بشر» يا مباني حقوق در اسلام
مبنا و معيار دوّمي كه امام علي عليه السّلام در بيان معناي عدالت و مساوات و حقوق مردم ذكر فرمودهاند، اين است: «... وَ إمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ» - «... و يا در خلقت نظير تواند [خلقت يا طبيعت انساني]». حضرت مولي الموّحدين با اين فرمايش در مقام اثبات حقوقي عام برآمدهاند كه مبناي تعلّق آن به انسان، خلقت يا طبيعت ويژه انساني است. در اين بيان، انسان صرفاً از جنبه خاصّ طبيعت انساني خويش موردنظر است و عبارت «نَظيرٌ لكَ فِي الْخَلقِ» همه تفاوتهايي را كه منشأ آن مراتب روحي و يا فاعليت افراد بشر در ميدانهاي حقوق اكتسابي است، از محدوده شمول حكم خارج ميسازد.
طبيعت بشري چگونه ميتواند منشأ حقوقي براي او قرار بگيرد؟
افراد بشر از آن نظر كه داراي خلقت مشتركي هستند، نيازهاي مشتركي هم دارند كه بايد برآورده گردد. اين «نيازهاي مشترك» مبناي حقوق عامّي است كه به همه افراد بشر بطور يكسان تعلّق ميگيرد. آيا لفظ «نياز» شامل همه خواستههاي افراد بشر ميگردد و يا نه، خواستههاي ويژهاي در بر ميگيرد؟ مقصود از «نياز»، نيازهاي «حقيقي» است نه «كاذب»، و البته صفت «مشترك» در عبارت «نيازهاي مشترك» نيز خود بيان كننده همين واقعيت است كه معناي «نياز» محدود به نيازهاي عمومي افراد بشر خواهد بود و نيازهاي «اضافي» يا «كاذب» را در بر نميگيرد. براي تعريف نيازهاي «حقيقي» و «كاذب» لازم است مقدّمهاي طرح گردد كه حداقل به سه سؤال در حدّ امكان پاسخ گويد:
(الف): آيا اصولاً انسان داراي «حدود حقيقي» است كه بتوان حقوق بشر را متناسب با اين حدود تعيين كرد يا نه؟
(ب): اگر هست، «حدود حقيقي انسانيت» چيست؟و بالاخره
(ج): تعريف انسان در اسلام و چگونگي استنباط حقوقي از اين تعريف.
مقدّمه: آيا «انسان» داراي «حدود حقيقي» است يا نه؟
وجود بشر داراي كلّيتي است كه هر چند از افراد و اجزاء اعتبار شده است، امّا اين «اعتبار» به معناي انكارِ «وجود كلّي بشر» و آثار و حدود حقيقي آن نيست. «ماهيتها» كلياتي اعتباري هستند و اگر ما بخواهيم بدون توجه به معاني اصطلاحي كلمات در فلسفه حكم كنيم، بايد ماهيات را انكار نمائيم، حال آنكه همه مفاهيمي كه انسان توسط آنها تعقّل و تفكّر ميكند ماهياتي كلّي هستند كه از افراد و اجزاء و آثار «حقيقي» - به معناي فلسفي آن - اعتبار شدهاند. همه اسماء در زبان انسانها داراي كلّيتي اعتباري هستند و اگر ما براي كليات قائل به آثار و حدود حقيقي نباشيم، قدرت حرف زدن و فكر كردن از ما سلب خواهد شد [البته طرح اين بحث بايد در محدوده فلسفه انجام شود، امّا از آنجا كه ادامه مطلب در زمينه نيازهاي حقيقي و كاذب بشر با اين بحث فلسفي ارتباط پيدا ميكند، بدان پرداختهايم]. «انسان» و «انسانيت» هرچند دو مفهوم كلّي هستند كه از افراد انساني اعتبار شدهاند، امّا اگر داراي حدود و آثار حقيقي نباشند چگونه ميتوان آيه مباركه «لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ في اَحْسَنِ تَقويمٍ»(56) [ما انسان را در نيكوترين و استوارترين خلقت ممكن آفريدهايم] را معنا كرد؟ و يا چگونه ميتوانيم اين مفاهيم را به عنوان مباني حقوقي و اخلاقي اختيار كنيم و بگوئيم: «حقوق انساني»، «اخلاق انساني»... «نيازهاي حقيقي بشر» و غيره؟ اگر ما بخواهيم ماهيات را انكار كنيم، بناچار بايد مفاهيم «جامعه»، «تاريخ»، «طبيعت»، «انسان»، «حيوان» و اغلب مفاهيمي را كه وسيله تعقّل و تفكّر و ريشه تكلّم ما هستند نيز انكار كنيم.
حضرت اميرالمؤمنين علي عليهالسّلام در اين بيان [إمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ ]«خلقت بشري» را به عنوان مبنايي براي «حقوق عامّ بشر» اختيار كردهاند. اگر ما «بشر» را به مفهوم عامّ و كلّي آن انكار كنيم، ديگر امكانِ اختيارِ اين مبنا موجود نيست. اختيار اين مبنا هنگامي ممكن است كه «بشر»، به مفهوم كلّي و عامّ آن، داراي «حدود حقيقي» باشد. در «دموكراسي غربي»، حدود خاصّ و حقيقي خواستههاي افراد بشر را محدود نميكند و افق خواستههاي افراد اجتماع، تا آنجا كه به منافع اجتماع و افراد ديگر برخوردي پيدا نكرده است، وسعت و گسترش دارد. اين واقعيت به مبناي اخلاقي خاصّي منجر ميگردد كه ميتوان آنرا «اخلاق اجتماعي» خواند و «قانون»، به معناي غربي آن نيز برهمين اساس مبتني است. امّا در اعتقاد ما، انسان به مفهوم كلّي آن داراي حقيقتي است كه حدود و مختّصات ويژهاي دارد. اين حدود از يكسو بر «خلقت بشر» تكيه دارد و از سوي ديگر بر غايتي كه در فراسوي خلقت اوست، و البته اين «خلقت خاصّ انسان» متناسب با آن هدف و غايتي است كه پروردگار متعال در آفرينش او منظور داشته است. هر يك از دو فراز فرمايش حضرت اميرالمؤمنين عليهالسّلام [إمّا اُخٌ لَكَ فِي الدّينِ وَ إمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ] به يكي از اين ابعاد اشاره دارد. فراز اوّل [إمّا اَخٌ لَكَ فِي الدّينِ] به غايت و هدف آفرينش انسان كه ايمان و بندگي باشد، و فراز دوّم [وَ إمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ] به خلقت عامّ بشر باز ميگردد. از آنجا كه اين مسأله مباني حقوق و اخلاق و قوانين بشري را تبيين و تعيين ميكند، اهميت بسياري مييابد و ما ناچار ميشويم كه بدان، به عنوان يكي از اصليترين مسائل در زمينه حاكميت سياسي نظر كنيم:
حدود حقيقي انسانيت
انسان موجود شگفتآوري است كه وجودش از «خاك» [طين] تا «نفخ روح الهي» [نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحي] گسترده است؛ او از يكسو با «بدن خويش» با «حيات دنيايي» پيوند دارد و از سوي ديگر با «روح خود» به «حيات اخروي» پيوسته است، امّا نه اينچنين است كه في مابين روح و بدنش دوگانگي و تفرقه حكمفرما باشد؛ روح و بدن انسان مراتب متفاوتي از يك سير تكاملي واحد هستند. امّا «غايتِ وجوديِ بشر» چيست؟ و كمال او در كجاست؟ «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإنْسَ اِلاّ لِيعْبُدوُنِ» (ذاريات:56) [جنّ و انس را جز براي عبوديت نيافريدم]. عبوديت خدا، نهايتِ كمال انساني است و بدين ترتيب، «انسانيت» او موكول به «ايمان و بندگي» اوست. اگر هدف از آفرينش بشر عبوديت او باشد - كه به فرموده قرآن مجيد اينچنين است - پس اگر بشر از طريقِ رشد و هدايت كه صراطِ بندگي خداست خارج شود، از جرگه «انسانيت» خارج گشته است و نبايد بر او لفظ «انسان» اطلاق شود.
با اين مقدّمه ممكن است به غلط اينچنين نتيجهگيري شود كه با خروج از جرگه انسانيت، «حقوق انساني» كفّار نيز كان لم يكن ميگردد، امّا نه؛ عبارتِ «وَ إمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ» صراحتاً اين نتيجه را باطل ميشمارد و براي بشر، از آن نظر كه صرفاً داراي حيات بشري است، چه مؤمن باشد و چه نباشد، حقوق خاصّي قائل ميگردد. امّا اين حقوق، برخلاف تفكّر غرب، صرفاً محدود به اجتماع نيست، هرچند كه اجتماع نيز آن را محدود مينمايد. براستي حدّ و مرز «حقوق طبيعي» بشر چگونه معين ميشود؟
تعريف «انسان»، تنها شاخص نيازهاي انساني است
استمرار «حيات طبيعي بشر» به تأمين «نيازهاي حياتي» او وابسته است و شناخت اين نيازها هم، از نظر «نوع» و از نظر «وسعت»، منتهي به شناخت حيات طبيعي بشر و جايگاه آن در مجموعه خلقت ميگردد. پيش از هر چيز لازم است كه «انسان» را تعريف كنيم، چرا كه قبل از آن هيچ شاخصي براي تعيين انواع و وسعت و محدوده نيازهاي بشر وجود ندارد. فيالمثل، خلقت انسان، به حسب تعريف قرآني آن، داراي دو بُعد «حيواني» و «روحاني» است كه اين دو بُعد، در امتداد يكديگر و به مثابه دو مرتبه طولي از نردبان متعالي حيات، قرار گرفتهاند. نهايتِ اين تعالي به «خليفگي خدا» كه مظهريت تامّ اسماء و صفات الهي است ختم ميگردد، اگر چه اين وجود، در پائينترين مراتب حيات خويش حيواني است دوپا، با همه آن نيازهايي كه در طبيعت حيوانات موجود است. حال اگر ما در تعريف انسان براي «حيوانيت» او اصالت قائل شويم - دانسته يا ندانسته - به همانجا ميرسيم كه نظريات مادّيگرايانه بشر امروز رسيده است، يعني به اينكه نيازهاي انسان به محدوده نيازهاي حيواني او ختم ميگردد؛ به «نان»، «آب» و «مسكن»... البته ممكن است به نوعي «آزادي» نيز براي بشر قائل شويم كه ملهم از حيات طبيعي اوست، و يا اين نيازهاي مادّي را مبناي اوّليه اجتماعات انساني بگيريم و بعد معتقد شويم براي استفاده منصفانه از مواهب و منابع طبيعي بايد «قانون» وضع شود و به همين ترتيب، پلّه پلّه بناي اعتقادي خويش را بر همين مبنا بسازيم. مبناي اوّليهاي كه اين بناي اعتقادي را بر آن استوار ساختيم چه بود؟ نيازهاي حيواني و مادّي انسان. حال آنكه اگر ما در تعريف مقدّماتي خود از انسان، به «وجهِ روحانيِ او» اصالت ميداديم، نتيجه كاملاً متفاوتي بدست ميآمد. ضرورت اين سنّت حسنهاي كه قدماي ما نهادند و همواره بحث علمي را از «تعريف علم و موضوع آن» آغاز كردند از همين جا معين ميگردد، چرا كه همه بناي اعتقادي ما بر همان تعريف اوّليه است كه پيريزي و استوار ميشود. اگر تعريف اوّليه مبتني بر حقيقت نباشد، ديگر هيچ راهي براي پرهيز از خطا وجود ندارد.
حقوق بشر متناسب با نيازهاي اوست و براي شناخت انواع و وسعت نيازهاي بشر، بايد نخست «انسان» را منطبق با حقيقت وجوداش تعريف كنيم، اگر نه خداي ناكرده به همان اشتباهي دچار خواهيم شد كه تفكر غربي در پايان قرون وسطي و آغاز دوران «رنسانس» به دام آن افتاده است. في المثل، «آزادي جنسي»، «خواسته كاذبي» است كه بشر غربي آن را به مثابه يك «نياز حقيقي» پنداشته و قوانين اجتماعي خويش را متناسب با آن تنظيم كرده است. اصالت دادن به وجه حيواني وجود بشر كار را بدانجا ميكشاند كه انسان اهواء و خواستههاي نفساني خويش را اصيل و موجّه ميپندارد و اگر اين تفكّر بر اجتماع غلبه پيدا كند، شكّي نيست كه قوانين و سنن اجتماعي نيز در جهت ارضاء تمايلات نفساني انسان و انكار عقل او نظم خواهند گرفت و فسادي اينچنين عظيم بر تمدّن بشر حاكم خواهد شد كه امروز در غرب و شرق كره زمين شاهد آن هستيم. چرا امروز در اكثر جوامع انساني «اقتصاد» بر همه وجوه ديگر حيات فردي و اجتماعي بشر غلبه يافته است؟ چرا «سياست» از «اصالت قدرت» معنا ميگيرد؟ چرا اعتقاد به «غيب» و «روح» در بسياري از جوامع عنوانِ «خرافه پرستي» يافته و چرا تمتّع نامحدود از مواهب مادّي و لذّت جويي، همه گرايشهاي روحاني و متعالي انسان را به محاق فراموشي رانده است؟ چرا...؟ جواب همه اين سؤالها به اشتباهي باز ميگردد كه بشر غربيِ آغازگر اين عصر، در تعريف «انسان» مرتكب شده است. هر جا تفكّر غرب از «انسان» سخن ميگويد، بايد با شك و ترديد، بلادرنگ پرسيد: كدام انسان؟ آن انساني كه داراي روحي متعالي است و غايت وجودياش خليفگي خدا و مظهريت تامّ اسماء و صفات اوست؟ يا نه، آن انساني كه آخرين حلقه تطوّر حيواني در كره زمين است و او را در تقسيمات جانورشناسي «ميمون برهنه» ميخوانند؟ كدام انسان؟ آن انساني كه در قرآن با تعبير «لَقَد كَرَّمْنا بني آدَمَ»(57) آمده است؟ و يا نه، آن حيوان انساننمايي كه «اوُلئكَ كَالْاَنْعامِ بَلْ هُمْ»(58)؟ كداميك؟
«انسان» در اسلام
شكي نيست كه بشر از نظر خلقت جسماني و غرايز خويش در سلسله حيوانات قرار دارد. اگر ما، مجرّد از ساير خصوصيات انساني، تنها به همين بُعد از وجود او بپردازيم، لاجرم بايد براي نيازهاي حيواني وجود بشر ترجيح و تقدّم قائل شويم و در اين صورت، ميزان استفاده و تمتّع بشر از مواهب و لذائذ دنيايي را هيچ چيز جز محدوديتهاي جسماني او تعديل نميكند. اينچنين، ممكن است انسان عادتهاي كاذبي را - حتّي عليرغم سلامت بدني خويش - در جستجوي لذّت، بر خود تحميل كند و اين عادات كاذب نيز نيازهاي كاذب و بيسابقهاي را بدنبال خواهند آورد.(59) امّا در اسلام، آنچه نيازهاي حيواني وجود بشر را محدود ميكند و به آن تعادل ميبخشد، غايت وجودي انسان و هدف خدا از آفرينش اوست. جايگاه حقيقي انسان در مجموعه خلقت [كه مقام بندگي خدا - عبداللّهي - است ]محدوديتهايي را بر غرايز حيواني و خواستههاي مادّي او تحميل ميكند و در مجموع، وضعيت متعادلي را فيمابين قواي روحاني و حيواني وجود او - با حفظ اصالت براي «روح» - برقرار ميسازد. اين «تعادل» همان معنايي است كه قرآن مجيد از آن اينچنين تعبير فرموده است: «اَلَّذي خَلَقَكَ فَسَويكَ فَعَدَلَكَ» (انفطار: 7) - «اوست كه تو را آفريد و «تسويه» كرد و تعادل بخشيد»(60). هيچ ميزان و معيار ديگري براي شناخت «نيازهاي حقيقي انسان» از «خواستههاي كاذب» او وجود ندارد. نيازهاي حقيقي انسان نيازهايي است كه بر صيرورت تكاملي او در جهت رسيدن به غايت وجودياش منطبق است [و به عبارت ديگر، او را به خدا ميرساند] و بالعكس، خواستههاي كاذب، از جهت گرايش آنها، كه متخالف با تعالي روحاني انسان است شناخته ميگردند و بالأخره، حقوق واقعي بشر، حقوقي است كه بر نيازهاي حقيقي او بنا شده است.
منبع : نرم افزار چند رسانه اي هنر خاكي منتشر شده توسط موسسه فرهنگي هنري شهيد آويني