واکاوی مولفه های حکمرانی اسلامی؛ با نگاهی به رابطه امام و ماموم در مناسک نماز جماعت
به قلم دکتر محمد علی فقیه به مناسبت برگزاری اجلاس سالانه نماز
نوید شاهد: در آیین اسلام ، اصالت با جمع است و از این منظر، مناسک نماز جماعت تنها یک آیین عبادی نیست، بلکه یک میکرو مدل از نحوه اداره جامعه است که چهار رکن اساسی برای یک حکمرانی موفق را به ما می‌آموزد:
۱. رکن صلاحیت و مشروعیت
از شرایط مهم انتخاب امام جماعت، عدالت ، صحت کیفیت اقامه نماز و عقل است و مأمومین به دنبال کسی می روند که صلاحیت علمی و عملی داشته و دارای مشروعیت ، خوشنامی و پذیرش عمومی باشد .
۲. رکن نظارت و پاسخگویی
رابطه امام و ماموم در نماز، ترکیبی از «تسلیم آگاهانه» و «نظارت مستمر» است. مأمومین از حرکات امام پیروی می‌کنند اما همزمان ناظر بر صحت حرکات او هستند.
از منظر حکمرانی ، حاکمیت باید حق هدایت داشته باشد، اما این هدایت نباید از چارچوب «قانون» خارج شود. آحاد جامعه در عین هم‌راستایی استراتژیک با امام جامعه، وظیفه دارند بر عملکرد او نظارت کنند تا از انحراف جلوگیری شود.
۳. رکن انضباط و مسئولیت‌پذیری
در نماز جماعت، انضباطِ فردیِ مأمومین، پیش‌شرطِ صحت نماز است و تک‌تک مأمومین، مسئولیت دارند احکام را به درستی رعایت کنند و از آنها عدول نکنند.
از نگاه حکمرانی، موفقیت یک کشور، نه تنها در وضع قوانین حاکم، بلکه در «رعایتِ دقیقِ قوانین و قراردادهای اجتماعی توسط مردم» است.رعایت قوانین ، قبل از آنکه به ضابطین حاکمیتی مربوط باشد ، یک مسئولیت فردی است و این مسئولیت پذیری ،ضامن پایداریِ کلِ ساختار است.
۴. رکن تسهیل‌گری و فراگیری
امام جماعت موظف است احکام و اجزاء نماز را به گونه‌ای اجرا کند که «ضعیف‌ترین مأمومین» (از نظر توان جسمی و..) نیز بتوانند با رعایتِ ساده‌ترین حالتِ صحیح، در جماعت حضور یابد.
حکمرانی اسلامی بر مبنای آموزه قرآنی(لا یکلف الله نفسا الا وسعها خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی‌کند)، ساخته و پرداخته شده و در آن ، قوانین و فرآیندها باید بر اساس «سطح توانمندیِ ضعیف‌ترین لایه‌های جامعه» طراحی و تدوین شود تا با «سهل‌گیریِ نظام‌مند» ، مسیرِ اجرای احکام الهی برای همگان هموار و قابل اجرا باشد .
البته خداوند اجرای احکام خود را از حاکمین اسلامی سخت گیرانه تر مطالبه کرده، بطوریکه نماز شب بر پیامبر اسلام واجب و برای سایرین مستحب بوده است و مفسران دلیل آن را ، مسئولیّت سنگین نبوّت و هدایت خلق و مدیریت معنوی و فرهنگی و سیاسى و اجتماعى آن حضرت و نیاز به ارتباط و پیوند با حق و تأییدات الهی دانسته اند.
نتیجه آنکه:
حکمرانی مطلوب اسلامی، توازنی است میان «صلاحیتِ حاکم»، «نظارتِ مردم»، «انضباطِ اجرایی» و «تسهیل‌گری برای اجرای قوانین توسط مردم با توانمندی‌های حداقلی».
اگر یکی از این ارکان چهارگانه حذف شود، یا نظم اجتماعی از بین می‌رود یا جامعه از حاکمیت جدا می‌شود.
محمد علی فقیه نهم مهرماه 1405
