«دفاع مقدس» میراثی برای امروز، گفتمانی برای فردا

هفته دفاع مقدس، فرصتی برای بازخوانی یکی از پرافتخارترین مقاطع تاریخ معاصر ایران است؛ مقطعی که در آن، ملت ایران با تکیه بر ایمان، همبستگی، ایثار و از خودگذشتگی، از تمامیت ارضی، استقلال و هویت خود دفاع کرد و برگ‌های ماندگاری از حماسه و فداکاری را در تاریخ این سرزمین به ثبت رساند.

دفاع مقدس یک سرمایه عظیم فرهنگی و اجتماعی و مجموعه‌‎ای از ارزش‌های انسانی است که همچنان می‌تواند برای جامعه امروز و نسل‌های آینده الهام بخش باشد. از این منظر، بزرگداشت دفاع مقدس زمانی به معنای واقعی خود نزدیک می‌شود که بتوانیم این میراث را از سطح خاطره و مناسبت فراتر ببریم و آن را به یک گفتمان زنده و اثرگذار در جامعه تبدیل کنیم.

آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، چگونگی روایت دفاع مقدس و فرهنگ ایثار و شهادت برای نسلی است که بخش عمده‌ای از آن تجربه تاریخی را به صورت مستقیم درک نکرده است. نسل امروز باید بتواند نسبت خود را با مفاهیمی همچون ایثار، مسئولیت پذیری، فداکاری، وطن دوستی و مقاومت پیدا کند و این مفاهیم را نه صرفاً در قالب روایت‌های تاریخی، بلکه به عنوان ارزش‌هایی قابل فهم و قابل زیست در زندگی امروز بشناسد.

از همین رو رویکرد ما در حوزه فرهنگی بنیاد شهید و امور ایثارگران حرکت از «برنامه محوری» صرف به سمت «اثرگذاری فرهنگی» است. اجرای یک برنامه به تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت فرهنگی باشد. آنچه اهمیت دارد این است که بدانیم یک برنامه با چه هدفی طراحی شده، چه مخاطبی را درگیر کرده، چه میزان مشارکت اجتماعی ایجاد کرده و در نهایت چه اثری بر نگرش و رفتار مخاطب داشته است.

این نگاه، ما را به سمت سیاست گذاری منسجم، برنامه‌ریزی فرایند محور و سنجش پذیری فعالیت‌های فرهنگی هدایت می‌کند. فرهنگ ایثار و شهادت، برای ماندگاری و نهادینه شدن، نیازمند یک نقشه راه روشن، مستمر و قابل ارزیابی است؛ نقشه راهی که در آن میان سیاست گذاری، تولید محتوا، اجرای برنامه، ارزیابی و اصلاح مستمر ارتباطی منطقی وجود داشته باشد.

در این مسیر، یکی از اولویت‌های جدی بنیاد، تقویت مرجعیت فرهنگی در حوزه ایثار و شهادت است. بنیاد شهید و امور ایثارگران به پشتوانه جامعه بزرگ ایثارگری و میراث ارزشمند شهدا، جانبازان، آزادگان و خانواده‌های معظم آنان، ظرفیت کم نظیری برای سیاست گذاری، هدایت و هم افزایی در این عرصه دارد. تقویت این مرجعیت البته به معنای انجام همه امور در داخل بنیاد نیست؛ بلکه به معنای ایجاد یک شبکه مؤثر از دستگاه‌های فرهنگی، تشکل‌های ایثارگری، گروه‌های مردمی، دانشگاه‌ها، هنرمندان، رسانه‌ها و فعالان فرهنگی است.

فرهنگ، ذاتاً عرصه تعامل و مشارکت است و نمیتوان آن را در ساختارهای اداری محدود کرد. از این رو، تمرکززدایی و میدان دادن به تشکل‌ها و ظرفیت‌های مردمی، یکی از ضرورت‌های مسیر پیش روست. جامعه ایثارگری خود یکی از بزرگترین سرمایه های فرهنگی کشور است و باید زمینه حضور فعال تر آن در عرصه روایتگری، تولید محتوا و اجرای برنامه‌های فرهنگی فراهم شود.

تجربه برنامه هایی همچون کنگره ملی شهدای غریب در اسارت نشان داد که هرگاه نوآوری، مشارکت مردمی، شبکه سازی، تولید محتوای هدفمند و استفاده از فناوری‌های نوین در کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان به الگوهای تازه‌ای برای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت دست یافت. در چنین برنامه‌هایی؛ تلاش می‌کنیم از ظرفیت خدمات هوشمند و ابزارهای جدید ارتباطی نیز استفاده کنیم تا روایت‌های کمتر شنیده شده از ایثار و مقاومت، با زبان و ابزار متناسب با مخاطب امروز در دسترس قرار گیرد.

در حوزه آموزش و فرهنگ نیز تجربه هایی مانند پویش «من می نویسم» با محوریت شهدای میناب و مشارکت حدود ۱۱ هزار نفر، نشان داد که وقتی مخاطب از جایگاه دریافت کننده صرف خارج و به بخشی از فرایند تولید و روایت تبدیل می‌شود، ظرفیت اثر گذاری فرهنگی به شکل قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند. این تجربه ها باید شناسایی، تقویت و در صورت امکان به الگوهایی قابل توسعه در سایر حوزه ها تبدیل شوند.

هنر نیز در این میان جایگاهی ویژه دارد. بسیاری از مفاهیم دفاع مقدس و فرهنگ ایثار و شهادت، مفاهیمی عمیق و انسانی هستند که میتوانند از مسیر هنر، با زبان نسل امروز ارتباط برقرار کنند.

سینما، ادبیات، تئاتر، هنرهای تجسمی و رسانه‌های نوین، ظرفیت‌هایی هستند که باید بیش از گذشته برای روایت انسانی و هنرمندانه این میراث مورد استفاده قرار گیرند.

امروز بیش از آنکه به افزایش تعداد برنامه‌ها نیاز داشته باشیم، به افزایش کیفیت، عمق، اثر بخشی و ماندگاری آن‌ها نیازمندیم. هر برنامه فرهنگی باید بتواند پاسخی روشن به یک نیاز فرهنگی ارائه دهد و در پایان نیز امکان ارزیابی میزان تحقق اهداف آن وجود داشته باشد.

بازنگری و به روزرسانی برخی برنامه‌های فرهنگی یک ضرورت است. تغییر شرایط اجتماعی، تغییر ذائقه مخاطبان و گسترش رسانه‌های نوین ایجاب می‌کند که شیوه‌های روایت و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت نیز متناسب با این تحولات بازآرایی شود. حفظ اصول و ارزش‌ها به معنای اصرار بر قالب‌های ثابت نیست؛ بلکه اتفاقاً برای حفظ یک ارزش باید بتوان زبان و شیوه انتقال آن را با زمانه هماهنگ کرد.

در این میان، دفاع مقدس می‌تواند یکی از مهمترین بسترهای گفت‌وگو میان نسل‌ها باشد. اگر بتوانیم روایت‌های انسانی آن دوران را به درستی بازگو کنیم، از خاطرات خانواده های شهدا و ایثارگران بهره بگیریم، اسناد را از آرشیوها به میدان روایت بیاوریم و از ظرفیت هنر و رسانه برای بازآفرینی این تجربه استفاده کنیم، دفاع مقدس دیگر صرفاً متعلق به یک نسل نخواهد بود؛ بلکه به بخشی از حافظه و هویت مشترک جامعه تبدیل خواهد شد.

این مسیر بدون توجه به اسناد و روایت‌های معتبر امکان پذیر نیست. حفظ، ساماندهی و دسترس پذیر کردن اسناد و خاطرات شهدا و ایثارگران، بخشی از مسئولیت ما در قبال نسل‌های آینده است. هر سند و هر روایت، بخشی از حافظه تاریخی این ملت است و باید به گونه‌ای نگهداری و ارائه شود که علاوه بر حفظ اصالت، قابلیت بهره برداری فرهنگی و پژوهشی داشته باشد.

امروز وظیفه ما در قبال دفاع مقدس، صرفاً حفظ یاد آن دوران نیست؛ بلکه باید ارزش‌های آن را به نیازهای امروز جامعه پیوند بزنیم جامعه‌ای که به ایثار، مسئولیت پذیری، همبستگی و امید نیاز دارد، می‌تواند از تجربه دفاع مقدس درس‌های فراوانی بیاموزد.

هفته دفاع مقدس برای ما فرصتی است تا یک بار دیگر از خود بپرسیم، آیا توانسته‌ایم آنچه را شهدا و ایثارگران برای آن ایستادند، به نسل امروز منتقل کنیم؟ آیا روایت‌های ما توانسته اند مخاطب امروز را با خود همراه کنند؟ آیا برنامه‌های فرهنگی ما توانسته اند از سطح برگزاری مراسم عبور کرده و به تغییر نگرش و رفتار منجر شوند؟

باور دارم که فرهنگ ایثار و شهادت، اگر با زبان درست، روایت دقیق، ابزارهای نوین و مشارکت واقعی مردم به جامعه عرضه شود، همچنان از ظرفیت بالایی برای اثرگذاری برخوردار است. دفاع مقدس پایان یک جنگ بود، اما فرهنگ برخاسته از آن می‌تواند همچنان در ساختن آینده این کشور نقش آفرین باشد.

هفته دفاع مقدس را باید نه فقط فرصتی برای بازگشت به گذشته، بلکه فرصتی برای ساختن آینده دانست؛ آینده‌ای که در آن نام و یاد شهدا تنها در قاب تصاویر و صفحات کتاب‌ها باقی نماند بلکه آرمان‌ها و ارزش‌هایی که آنان برای آن ایستادند، در فرهنگ، رفتار و انتخاب‌های نسل‌های آینده نیز استمرار پیدا کند.

یعقوب سلیمانی، معاون فرهنگی و آموزشی بنیاد شهید و امور ایثارگران