درآستانه وداع با یک رهبر

تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تنها مراسم بدرقه یک رهبرسیاسی نیست؛ وداع با شخصیتی است که بیش از سه دهه، دریکی ازحساس‌ترین و پرآشوب‌ترین مناطق جهان، برروند‌های سیاسی، فکری و فرهنگی تأثیر گذاشت و برای میلیون‌ها نفر در ایران، جهان اسلام و فراتر از آن، نماد استقلال‌خواهی، مقاومت در برابر سلطه و دفاع از کرامت ملت‌ها به شمار آمد؛ تاجایی که کمتر ناظری می‌تواند نقش اثرگذار ایشان را در شکل‌دهی به بخش مهمی از تحولات معاصر خاورمیانه نادیده بگیرد. 

در نگاه هواداران، ایشان وارث سنتی بود که آزادی را در نفی استبداد داخلی و استقلال را در مقابله با استعمار و سلطه خارجی جست‌و‌جو می‌کرد. سال‌های زندان و مبارزه در دوران حکومت پهلوی، تجربه‌ای بود که نگاه سیاسی ایشان را شکل داد؛ نگاهی که بعد‌ها بر حق ملت‌ها برای تعیین سرنوشت خویش و نفی سلطه‌پذیری و مقاومت در برابر تحمیل قدرت‌های بزرگ تأکید داشت. دفاع مستمر از آرمان فلسطین، حمایت از ملت‌هایی که خود را قربانی اشغال یا مداخله خارجی می‌دانستند و تأکید بر حفظ عزت ملی، از شاخص‌ترین مؤلفه‌های این رویکرد بود.

اما اندیشه ایشان تنها در ساحت سیاست خلاصه نمی‌شد. آیت‌الله خامنه‌ای بار‌ها تأکید کرد که جهان اسلام برای خروج از چرخه عقب‌ماندگی، وابستگی و بحران‌های مزمن نیازمند بازگشت به «علم، دانش و تولید معرفت» است. ایشان توسعه علمی را نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی تمدنی می‌دانست و باور داشت که بدون خودکفایی علمی و فناوری، استقلال سیاسی و اقتصادی ملت‌های مسلمان پایدار نخواهد ماند. تشویق نسل جوان به پژوهش، حمایت از نخبگان، توجه به دانشگاه‌ها و تأکید بر پیوند میان ایمان و دانش، بخشی از این نگرش بود که علم را ابزار قدرت، عزت و رهایی از وابستگی تلقی می‌کرد. 

از منظر ایشان، مساله جهان اسلام صرفاً یک مساله سیاسی نبود، بلکه بحرانی تمدنی بود که تنها با بازسازی اعتمادبه‌نفس تاریخی مسلمانان قابل درمان است. رهبر شهید بار‌ها از مفهوم «تمدن نوین اسلامی» سخن گفت؛ تمدنی که قرار بود با اتکا به معنویت، عقلانیت، عدالت، اخلاق، علم و مشارکت اجتماعی، الگویی متفاوت از توسعه مادی صرف ارائه دهد. در این نگاه، مسلمانان نباید فقط مصرف‌کنندگان دستاورد‌های دیگران باشند، بلکه باید در تولید علم، فرهنگ، هنر و اندیشه سهمی فعال و الهام‌بخش ایفا کنند. یکی از مهم‌ترین محور‌های فکری حضرت آیت الله خامنه‌ای، باور به ایده «امت واحده اسلامی» بود. ایشان اختلافات مذهبی و قومی را از مهمترین عوامل تضعیف جهان اسلام می‌دانست و همواره نسبت به دامن‌زدن به شکاف‌های شیعه و سنی هشدار می‌داد. از دیدگاه رهبر شهید، دشمنی، تکفیر و نزاع‌های فرقه‌ای، سرمایه‌های انسانی و مادی مسلمانان را فرسوده و راه را برای مداخله قدرت‌های خارجی هموار کرده است. دعوت به گفت‌و‌گو، همگرایی و تمرکز بر مشترکات، ازجمله تأکیدات مستمر ایشان بود، زیرا اعتقاد داشت که آینده جهان اسلام در گرو وحدت، همکاری و پرهیز از اختلافات ویرانگر است.   

در کنار این ابعاد سیاسی و تمدنی، نگاه ایشان به نقش زنان نیز شایان توجه است و بار‌ها بر ضرورت حضور فعال زنان در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی تأکید می‌کرد و معتقد بود پیشرفت جامعه بدون مشارکت مؤثر زنان ممکن نیست. در عین حال بر حفظ کرامت، هویت و جایگاه انسانی زن تأکید داشت و الگوی مطلوب را نه در حذف زنان از عرصه عمومی و نه در تبدیل آنان به ابزاری مصرفی، بلکه در تلفیق نقش‌آفرینی اجتماعی با حفظ شأن و منزلت انسانی آنان جست‌و‌جو می‌کرد. 

وجه دیگری از شخصیت ایشان، پیوند عمیق با فرهنگ و هنر بود. آشنایی گسترده با ادبیات فارسی و عربی، انس دیرینه با شعر کلاسیک و معاصر، توجه به آثار نویسندگان و شاعران و برگزاری نشست‌های ادبی با اهالی فرهنگ، چهره‌ای متفاوت از ایشان ترسیم می‌کرد. رهبر شهید، شعر را زبان لطیف حقیقت، و هنر را ابزاری برای ارتقای آگاهی، بیدارسازی وجدان اجتماعی و انتقال ارزش‌های انسانی می‌دانست. حافظ، سعدی، فردوسی، مولوی و شاعران معاصر در سخنان و نوشته‌های ایشان حضوری پررنگ داشتند و این علاقه ادبی، به شخصیت سیاسی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای عمقی فرهنگی می‌بخشید. 

در عرصه مدیریت نیز در شرایط دشوار جنگ، تحریم، فشار‌های بین‌المللی و بحران‌های منطقه‌ای، بر برنامه‌ریزی بلندمدت، حفظ انسجام ساختاری و نگاه راهبردی تأکید داشت. مخالفان و موافقان، هر دو از تأثیرگذاری ایشان بر جهت‌گیری‌های کلان جمهوری اسلامی سخن گفته‌اند؛ تأثیری که دامنه آن از سیاست داخلی تا تحولات منطقه‌ای امتداد یافته است. تاریخ درباره رهبران، با فاصله زمانی و فارغ از هیجان‌های سیاسی داوری خواهد کرد. اما برای بسیاری از مردم در نقاط مختلف جهان، نام آیت‌الله خامنه‌ای با مفاهیمی، چون مقاومت در برابر سلطه، مبارزه با استبداد، دفاع از استقلال ملت‌ها، دعوت به وحدت اسلامی، تأکید بر علم و خودباوری، توجه به جایگاه زنان و تلاش برای احیای افق تمدنی جهان اسلام پیوند خورده است. از این منظر، تشییع او تنها پایان زندگی یک فرد نیست؛ بدرقه فصلی اثرگذار از تاریخ معاصر غرب آسیا و جهان اسلام است؛ فصلی که در آن، آرمان‌هایی، چون عزت، استقلال، عدالت، وحدت و امید به بازخیزی تمدنی مسلمانان، الهام‌بخش میلیون‌ها انسان بود و همچنان موضوع گفت‌و‌گو، تأمل و قضاوت نسل‌های آینده باقی خواهد ماند. 

دکتر عباس خامه‌یار

منبع: المیادین 

انتهای پیام/