به قلم دکتر محمدعلی فقیه:
نمایشگاه کتاب و افق پیشِروی نشر انقلاب اسلامی
دکتر محمدعلی فقیه، نویسنده و مدرس دانشگاه : نشر انقلاب اسلامی اگر بخواهد در دهههای آینده اثرگذار باقی بماند، باید از مرحله صرفاً «حافظه تاریخی» عبور کرده و به «تولید اندیشه برای مسائل روز» بپردازد. انقلاب اسلامی تنها یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه منظومهای فکری است که باید نسبت خود را با موضوعاتی، چون عدالت اجتماعی، پیشرفت علمی، هویت فرهنگی، تحولات جهانی و بخصوص دشمن شناسی تمدنی تبیین کند.
به نام خداوند دانایی
نمایشگاه کتاب و افق پیشِروی نشر انقلاب اسلامی
نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، بهعنوان بزرگترین رویداد فرهنگی کشور، امسال از ۲۶ اردیبهشت تا ۲ خردادماه با شعار «بخوانیم برای ایران»، بهصورت کاملاً غیرحضوری و در بستر مجازی برگزار میشود.
در سالهای گذشته، حضور فیزیکی در نمایشگاه کتاب برای بسیاری از علاقهمندان به کتاب، یک رویداد سالانه و حتی یک تفریح فرهنگی و وآرامش دهنده ذهن و روح آنها بود. قدم زدن در راهروها، ورق زدن کتابها و گفتوگو با ناشران و کلا تنفس در فضای آکنده ازعطر و بوی دوست داشتنی کتاب، بخشی از این تجربه محسوب میشد.
ولی امسال هر چند، شرایط خاص منطقهای، دغدغههای امنیتی و ضرورت حفظ سلامت عمومی و عدم آمادگی کامل برخی ناشران برای حضور فیزیکی در نمایشگاه کتاب تهران، باعث شد برگزاری حضوری این رویداد مهم فرهنگی موقتا به مجازی و غیر حضوری تبدیل شود، ولی جامعه فرهنگی کشور، حتما همچون گذشته این اتفاق را به فرصت تبدیل خواهد کرد و از مزایای بی شمار این روش برگزاری استفاده خواهد کرد، هرچند نمایشگاه حضوری حظ دیگری دارد.
این حقیر با سابقه نسبتا طولانی حضور در فضای مطبوع و دلچسب کتاب، اعم از یک دهه مدیریت در حوزه انتشارات و اطلاع رسانی و مدیرمسئولی نشر شاهد، و سالها دبیری هیئتمدیره مجمع ناشران انقلاب اسلامی و توفیق تالیف کتابها و مقالات متعدد؛ نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را نه صرفاً بهعنوان یک رویداد فرهنگی، بلکه به عنوان صحنهای برای تبلور جریانهای فکری و هویتی ایران عزیز و انقلاب اسلامی تجربه کردهام و دانستهام که نمایشگاه کتاب برای نشر انقلاب اسلامی، تنها محل عرضه آثار نیست، بلکه میدان روایت است، روایت گذشتهای که بر پایه ایمان، ایثار و آرمانخواهی شکل گرفته و روایتی که باید برای نسل امروز بازتولید و بازخوانی شود.
نشر انقلاب اسلامی؛ از تثبیت تا تحول
در دهههای نخست پس از پیروزی انقلاب، نشر انقلاب اسلامی عمدتاً درگیر تثبیت گفتمان و ثبت خاطرات و مبانی فکری بود. تولید آثار در حوزه دفاع مقدس اول، تاریخ انقلاب اسلامی، اندیشه سیاسی و مباحث اعتقادی؛ مأموریتی روشن و ضروری به شمار میرفت. این دوره، دوره بنیانگذاری و مستندسازی بود.
اما امروز، مأموریت پیچیدهتر شده است. نسل جدید نه تجربه زیستهای از انقلاب اسلامی دارد و نه با زبان دهههای گذشته ارتباط برقرار میکند. در چنین شرایطی، صرف بازنشر محتوا یا تکرار قالبها و استفاده از ابزارهای ارتباطی پیشین کافی نیست.
نشر انقلاب اسلامی ناگزیر است وارد مرحله «تحول در روایت» شود؛ تحولی در زبان، قالب، طراحی، پژوهش و حتی در شیوه عرضه و گفتوگو با مخاطب، به ویژه نسل Z و آلفا و حتی نسل بتا که اکنون خود دارای تجربه زیسته از دو جنگ تحمیلی مدرن دشمنان اتمی و شرور بوده و در صف مقدم دفاع مقدس در خیابان حضور داشته است.
نمایشگاه کتاب؛ فرصت بازخوانی گفتمان
نمایشگاه کتاب میتواند آیینهای برای سنجش میزان موفقیت این تحول باشد. استقبال مخاطبان، نوع پرسشها، گرایش به موضوعات خاص و حتی نحوه مواجهه نسل جوان با ادبیات انقلاب اسلامی، نشانههایی روشن از وضعیت ماست.
در شرایطی که نمایشگاه کتاب بصورت مجازی و مناسب روحیات نسل جدید برگزار میشود، مزایایی از جمله؛ صرفهجویی در زمان و هزینه، عدم نیاز به سفر و ماندن در ترافیک، امکان دسترسی آسان به کتاب و عرضه کنندگان، امکان مقایسه سریع کتابها، بررسی مشخصات، مطالعه نظرات کاربران و دسترسی به اطلاعات دقیق، منجر به انتخاب راحتتر کتابهای موردنظر مخاطب جوان میشود.
این مدل برگزاری، برای ناشران نیز فرصتهای جدیدی اعم از حذف محدودیت فضا، امکان نمایش تعداد بیشتری از عناوین و دسترسی گستردهتر به مخاطبان بیشتر را ایجاد کرده است.
البته باید توجه کنیم که اگر نمایشگاه را صرفاً به چشم فرصت فروش ببینیم، از یک امکان راهبردی غفلت کردهایم. این رویداد بخصوص در فضای مجازی و امکان ارتباطات نوین، باید به عرصه گفتوگوی اندیشهای تبدیل شود؛ جایی که ناشران انقلاب اسلامی بتوانند ضمن ارائه آثار خود، به نقد، پرسش و تعامل نیز میدان دهند.
پویایی یک گفتمان در گرو تحمل پرسش و قدرت پاسخگویی آن است.
چالشهای پیشرو
نشر انقلاب اسلامی امروز با چند چالش جدی مواجه است:
۱-چالش زبان و بیان: ضرورت نزدیک شدن به زبان نسل امروز بدون از دست دادن عمق مفهومی.
۲-چالش رقابت رسانهای: در دورهای که شبکههای اجتماعی و محتوای تصویری سهم بزرگی از توجه مخاطب را به خود اختصاص دادهاند، کتاب باید مزیت نسبی خود را بازیابد.
۳-چالش کیفیت پژوهش: مخاطب امروز دقیقتر، پرسشگرتر و کمتر پذیرای کلیگویی است.
۴-چالش اقتصاد نشر: افزایش هزینههای تولید، کاهش تیراژ و محدودیتهای توزیع، برنامهریزی حرفهایتری را میطلبد.
افق آینده؛ از حافظه تاریخی تا تولید اندیشه
نشر انقلاب اسلامی اگر بخواهد در دهههای آینده اثرگذار باقی بماند، باید از مرحله صرفاً «حافظه تاریخی» عبور کرده و به «تولید اندیشه برای مسائل روز» بپردازد. انقلاب اسلامی تنها یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه منظومهای فکری است که باید نسبت خود را با موضوعاتی، چون عدالت اجتماعی، پیشرفت علمی، هویت فرهنگی، تحولات جهانی و بخصوص دشمن شناسی تمدنی تبیین کند.
گفتمان تمدن غرب، تئوری جنگ تمدنها را مطرح کرده (هانتیگتون) و تمدن اسلامی را نیز بزرگترین تهدید برای غرب میداند، بنابراین برای مواجهه با اقدامات تمدنی (بخوانید ضد تمدنی) غرب، باید جبهه تمدنی اسلامی، گفتمان مقاومت را (به تعبیر امام شهید) برگزیند. از دیدگاه کارشناسان، مقاومت بدون تحلیل، کور است، تحلیل بدون دشمنشناسی به انحراف خواهد رفت و دشمنشناسی بدون اقدام، منفعل خواهد بود. این فرایند که کاملا مبتنی بر شناخت است باید در فضاهای پر مخاطبی، چون نمایشگاه کتاب، مطرح، تبیین و ترویج شود.
نمایشگاه کتاب میتواند آزمایشگاه اجتماعی نشر این بحثهای تمدنی بوده و جایی برای ارائه و سنجش ایدههای نو، معرفی نویسندگان جوان، و تقویت پیوند میان بخشهای مختلف علمی و فرهنگی جامعه باشد؛ و سخن پایانی اینکه نمایشگاه کتاب هر سال برپا میشود، اما آنچه ماندگار است، کیفیت اثری است که در ذهن و اندیشه مخاطب باقی میماند. نشر انقلاب اسلامی اگر بتواند ضمن حفظ اصالتهای خود، زبان گفتوگو با نسل جدید را بیابد، نهتنها در نمایشگاه کتاب که در سپهر فرهنگی کشور نیز جایگاهی پیشرو خواهد داشت.
مسئله امروز ما حفظ گذشته نیست؛ بلکه تداوم خلاقانه آن در آینده است و این مأموریتی است که بر دوش همه فعالان عرصه نشر انقلاب اسلامی قرار دارد.
محمد علی فقیه
نویسنده و مدرس دانشگاه
۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵
انتهای پیام/
