دكتر رضا نورورز زاده ـ عضو هيأت علمي مؤسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي

ديدگاه خانواده هاي معظم شهدا و ساير اقشار جامعه در خصوص نحوه حفظ و ساماندهي گلزار شهدا و تبديل آن به مراكز فرهنگي
رضا نوروززاده
قبور شهدا، زبان گويايي است كه به عظكت روح جاويد آنان شهادت مي دهد. يكي از وظايف بنياد شهيد و امور ايثارگران حفظ قداست و مرمت گلزار شهدا است. تاكنون براساس طرح هادي گلزار شهدا تعداد زيادي از گلزار شهدا مورد بازسازي و مرمت قرار گرفته يا در حال بازسازي و مرمت اند. اين پژوهش ضرورت و نحوه حفظ و ساماندهي گلزار شهدا و تبديل آن ها به مراكز فرهنگي را از منظور خانواده شهدا و ساير اقشار جامعه مورد بررسي قرار مي دهدو جامعه آماري تحقيق شامل 109 شهر و نمونه آماري 28 شهر( درهر شهر 35 نفر خانواده شهدا و 35 نفر ساير اقشار) است.
هدف تحقيق حاضرپاسخگويي به سؤال هاي طرح شده زير يم باشد:
• آيا بين فضاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات مي بايست تفاوتي وجود داشته باشد؟
• حفظ و نگهداري گلزار شهدا تا چه حد ضرورت دارد؟
• چه انتظاراتي از اجراي طرح هاي بهسازي گلزار شهدا وجود دارد؟
• چه انتظاراتي از ايجاد مراكز فرهنگي در كنار گلزارهاي شهدا وجود دارد؟
• تا چه حد اهداف و مقاصد طرح هادي گلزار شهدا تحقق يافته است؟
واژه هاي كليدي
بنياد شهيد و امور ايثارگران، شهيد، گلزار شهدا، مراكز فرهنگي
حجم نمونه آماري در هر يك از شهرها 35 نفر از خانواده معظم شهدا و 35 نفر از ساير اقشار جامعه بوده كه به صورت تصادفي انتخاب شده اند و پرسشنامه آنها تكميل شده است.

ابزار تحقيق
ابزار پژوهش حاضر، پرسشنامه محقق ساخته است. پرسشنامه مورد نظر براساس اهداف و سؤالهاي پژوهش تنظيم گرديده است. سؤالهاي پرسشنامه به گونه اي تدوين شده است كه هدف اصلي پژوهش را پوشش دهد. پرسشنامه داراي يك مقدمه، بخش اطلاعات فردي و 31 سؤال بسته و يك سؤال باز مي باشد. براي اعتباريابي پرسشنامه تدو.ين شده، پرسشنامه به متخصصان روش تحقيق و كارشناسان بنياد شهيد و امور ايثارگران عرضه گرديد. افزون بر اين، پرسشنامه در يك جامعه محدود به طور آزمايشي اجرا شد و پس از جمع بندي نظرات، اشكالات و ابهامات پرسشنامه از هر جهت رفع گرديد و در نهايت پس از تاييد ناظر طرح، پرسشنامه به مرحله اجرا در آمد. همچنين يك دستورالعمل اجرايي براي اجراي پرسشنامه به هنگام اجرا به عنوان راهنما از آن استفاده نمايند.

روش تحقيق
تحقيق حاضر به روش توصيفي ـ پيمايشي انجام شده است. بر همين مبنا نظرات افراد نمونه از خانواده معظم شهدا و ساير اقشار جامعه تبيين و توصيف قرار گرفته است.

روش جمع آوري داده ها
جمع آوري اطلاعات مورد نياز تحقيق در بخش مطالعات نظري به شيوه كتابخانه اي فراهم شده است. براي پاسخ دهي به سؤالهاي تحقيق، اطلاعات مورد نياز به روش ميداني از افراد نمونه تحقيق به دست آمده است.
فنون تجزيه و تحليل اطلاعات
براي تجزيه و تحليل اطلاعات تحقيق از شاخص هاي آمار توصيفي همچون فراواني، درصدگيري و همچنين از شاخص هاي آمار استنباطي يعني مجذور خي و آزمون من ـ ويتني جهت مقايسه نظرات دو گروه استفاده شده است. به منظور دقت عمل تجزيه و تحليل اطلاعات با استفاده از برنامه (spss) صورت پذيرفته است.

نتايج پژوهش
نتايج حاصل از پژوهش شامل دو بخش: 1ـ مشخصات جمعيت نمونه آماري و 2ـ سؤال هاي اصلي پژوهش مي باشد.


بخش اول: مشخصات جمعيت نمونه آماري
در مجموع از 28 شهري كه به عنوان نمونه آماري انتخاب شده بودند، فقط پرسشنامه مربوط به 24 شهر واصل گرديد، لذا تجزيه و تحليل اطلاعات براساس داده هاي 24 شهر صورت پذيرفته است. تعداد نمونه مورد مطالعه به شرح جدول زير بوده است:
جدول 1ـ نمونه آماري
رديف گروه ها تعداد درصد
1 خانواده شهدا 760 4/50
2 ساير اقشار 748 6/49
جمع كل 1508 100

1ـ در مجموع 1508 نفر به عنوان نمونه آماري مورد مطالعه قرار گرفته اند. از اين تعداد 4/50 درصد عضو خانواده شهدا 6/49 درصد از اقشار جامعه بوده اند. 2ـ جنسيت گروه خانواده معظم شهدا به ترتيب، 8/63 درصد مرد و 2/36 درصد را زنان تشكيل مي دهند. ساير اقشار جامعه به ترتيب 9/68 درصد مرد و 6/31 درصد زن است. 3ـ جمعيت از لحاظ سني به ترتيب در گروه خانواده معظم شهدا؛ 4/78 درصد بين رده سني كمتر از 25 تا 45 سال را شامل مي شود، حدود 6/19 درصد بالاتر از 45 سال بوده اند. در گروه ساير اقشار جامعه، 5/84 درصد بين رده سني كمتر از 25 تا رده سني 45 سال، حدود 9/13 درصد در رده سني 45 سال به بالا بوده اند. 4ـ ميزان تحصيلات در گروه خانوده معظم شهدا به ترتيب؛ 9/34 درصد ديپلم، 2/30 درصد كارداني و بالاتر، 8/20 درصد زير ديپلم و 2/14 درصد سواد خواندن و نوشتن داشته اند. در گروه ساير اقشار به ترتيب، 6/35 درصد ديپلم، 3/40 درصد كارداني و بالاتر، 2/19 درصد زير ديپلم و 9/4 درصد سواد خوادن و نوشتن داشته اند.

بخش دوم: سؤال هاي اصلي پژوهش
در اين بخش به نتايج بحث و بررسي مربوط به هر سؤال به شرح زير اشاره مي شود.
1ـ سؤال اول: « آيا از ديدگاه خانواده محترم شهدا و ساير اقشار جامعه بين فضاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات مي بايست تفاوتي وجود داشته باشد»؟
1ـ1. 5/77 درصد خانواده معظم شهدا تفاوت بين فضاهاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات را كاملاً ضروري مي دانند، 9/19 درصد اين تفاوت را تا حدي لازم مي دانند. 6/2 درصد تفاوت بين فضاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات را غير ضروري مي دانند. 4/74 درصد ساير اقشار جامعه تفاوت بين فضاهاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات را كاملاً ضروري، 22 درصد از اقشارجامعه، اين تفاوت را تا حدي لازم و 6/3 درصد غير ضروري مي دانند. با توجه به محاسبه مجذور كاي، نتيجه گيري مي شود كه ضرورت تفاوت بين فضاهاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات تأييد مي شود.
2ـ1. در مورد ضرورت ايجاد تغيير در گلزار شهدا به منظور ايجاد تفاوت بين آن ها و قبور ساير اموات، 8/66 درصد خانواده شهدا ايجاد تغيير را كاملاً ضروري، 6/29 درصد تا حدي لازم و حدود 6/3 درصد ايجاد تغيير را ضروري نمي دانند. 6/62 درصد ساير اقشار جامعه ايجاد تغيير را در گلزار شهدا به منظور ايجاد تفاوت بين گلزار شهدا و قبر ساير اموات، كاملاً ضروري، 6/30 درصد، تا حدي لازم و 8/6 درصد ايجاد تغيير را ضروري نمي دانند. با توجه به محاسبه مجذور كاي ضرورت ايجاد تغيير در گلزار شهدا به منظور ايجاد تفاوت بين گلزار و قبور ساير اموات تأييد مي شود.
3ـ1.براي مقايسه نظرات دو گروه نمون آماري(خانواده شهدا و ساير اقشار جامعه) در مورد سؤال اول، آزمون t اجرا گرديد.
جدول 2: آزمون t گروه هاي مستقل مربوط به سؤال اول پژوهش
ضرورت تفاوت بين فضاي گلزار شهدا و قبور ساير اموات از ديدگاه خانواده محترم شهدا و ساير اقشار جامعه
گروه ها تعداد ميانگين t درجه آزادي سطح معناداري
خانواده معظم شهدا 760 389/5 55/2 1506 24%
ساير اقشار جامعه 748 270/5

نتايج حاصل از آزمون t گروه هاي مستقل(255= t، 5% > P،1454=df) نشان مي دهد كه ديدگاه خاواده محترم شهداء و ساير اقشار جامعه در مورد ضرورت تفاوت بين فضاي گلزار شهداء و قبور ساير اموات در سطح 5% معني دار است. البته با توجه به نتايج مجذور كاي، هر دو گروه تفاوت بين فضاي گلزار شهداء و قبور ساير اموات را ضروري مي دانند ولي با توجه به جدول فوق، خانواده محترم شهداء تأكيد بيشتري بر اين تفاوت دارند. در نتيجه بين نظرات دو گروه در رابطه با سؤال اول پژوهش تفاوت معني دار وجود دارد.

2ـ سؤال دوم پژوهش: «حفظ و نگهداري گلزار شهدا از ديدگاه خانواده شهدا و ساير اقشار جامعه تا چه حد ضرورت دارد»؟
1ـ2. در رابطه با ضرورت حفظ و نگهداري گلزار شهدا، 4/93درصد خانواده شهدا حجفظ و نگهداري گلزار شهدا را كاملاً ضروري مي دانند، 7/5 درصد تا حدي لازم و ضروري و حدود 9/0 درصد غير ضروري مي دانند. بعلاوه 89 درصد ساير اقشار جامعه حفظ و نگه داري گلزار شهدا را كاملاً ضروري مي دانند، 2/10 درصد حفظ و نگهداري گلزار شهدا را تا حدي لازم و 8/0 درصد غير ضروري مي دانند. براساس نتايج محاسبه مجذور كاي ضرورت حفظ و نگهداري گلزار شهدا تأييد مي شود.
2ـ2. 5/75 درصد خانواده شهدا صرف هزينه بهسازي و رسيدگي به گلزار شهدا را كاملاً ضروري و 4/23 درصد، صرف هزينه را تا حدي لازم و 1/1 درصد صرف هزينه مذكور را غير ضروري مي دانند. 8/69 درصد ساير اقشار جامعه صرف هزينه را براي بهسازي و رسيدگي به گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 5/27 درصد تا حدي لازم و 7/2 درصد غير ضروري مي دانند. نتيجه محاسبه مجذور كاي صرف هزينه براي بهسازي و رسيدگي به گلزار شهدا را تأييد مي كند.
3ـ2.6/60 درصد خانواده شهدا، توجه به نظرات خانواده معظم شهدا براي ايجاد تغيير در بنا و فضاي گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 1/35 درصد تا حدي لازم و 3/4 درصد غير ضروري مي دانند. از مجموع جامعه مورد مطالعه ساير اقشار جامعه 6/48 درصد توجه به نظرات خانوداه معظم شهدا براي ايجاد تغيير در بنا و فضاي گلزار شهدا كاملاً ضروري، 4/43 درصد، اين توجه را تا حدي لازم و 1/8 درصد غيرضروري مي دانند. محاسبه مجذور كاي، توجه به نظرات خانواده معظم شهدا براي ايجاد تغيير در بنا و فضاي گلزار شهدا را تأييد مي كند.
4ـ2. 9/82 درصد خانواده معظم شهدا داشتن عمر طولاني بناهاي ساخته شده در گلزار شهدا كاملاً ضروري، 6/15 درصد تا حدي لازم و 5/1 درصد معتقدند كه ضرورتي ندارد. 1/82 درصد ساير اقشار جامعه داشتن عمر طولاني ساخته شده را كاملاً ضروري، 2/15درصد تا حدي لازم و 7/2 درصد آن را ضروري نمي دانند. محاسبه مجذور كاي ضرورت داشتن عمر طولاني بناهاي ساخته شده در گلزار شهدا در سطح 1% معني داري تأييد مي كند.
5ـ2. 4/75 درصد خانواده شهدا استفاده از مرغوب ترين مصالح در ساخت بناهاي گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 8/20 درصد تا حدي لازم و 8/3 درصد غير ضروري مي دانند. همچنين 8/72 درصد ساير اقشار جامعه استفاده از مرغوب ترين مصالح را در ساخت بناهاي گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 3/23 درصد تا حدي لازم و 4 درصد غير ضروري مي دانندو ضرورت استفاده از مرغوب ترين مصالح در ساخت بناهاي گلزار شهدا در سطح 1% معني داري تأييد مي شود.
6 ـ 2. 7/68 درصد خانواده معظم شهدا ثبت گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 9/21 درصد تا حدي ضروري و 3/9 درصد غير ضروري مي دانند. از مجموع ساير اقشار جامعه 8/68 درصد ثبت گلزار شهدا را به عنوان اثر ملي و ميراث فرهنگي كاملاً ضروري، 3/21 درصد تا حدي لازم و 8/9 درصد غير ضروري مي دانند. براساس آزمون مجذور كاي ضرورت ثبت گلزار شهدا به عنوان اثر ملي و ميراث فرهنگي مورد تأييد مي باشد.
7 ـ 2. 6/87 درصد خانواده شهدا، آب و برق را به عنوان اولويت اول، 8/66 درصد راه آسفالت شده را به عنوان اولويت دوم، 6/58 درصد تلفن را به عنوان اولويت سوم، 3/34 درصد، گاز را به عنوان اولويت چهارم و 1/20 درصد پست را به عنوان اولويت پنجم در انتخاب امكانات جهت حفظ و نگهداري شهدا مورد تأكيد قرارداده اند. ساير اقشار جامعه به ترتيب 3/89 درصد آب و برق را به عنوان اولويت اول، 3/68 درصد راه آسفالت شده را به عنوان اولويت دوم، 8/60 درصد تلفن را به عنوان اولويت سوم، 2/36 درصد گاز را به عنوان اولويت چهارم و 4/17 درصد پست را به عنوان اولويت پنجم در انتخاب امكانات جهت حفظ و نگهداري گلزار شهدا مورد تأكيد قرار داده اند. نكتده قابل توجه در اين مورد همسويي نظرات هر دو گروه مورد مطالعه در اولويت بندي امكانات جهت حفظ و نگهداري گلزار شهدا است.
8 ـ 2. 7/46 درصد خانواده شهدا حضور نيروي انتظامي را در كنار گلزار شهدا به منظور حفظ و نگهداري و ايجاد امنيت كاملاً ضرروي ، 6/32 درصد تا حدي ضروري، 7/20 درصد غير ضروي مي دانند. 44 درصد ساير اقشار جامعه حضور نيروي انتظامي را در گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 4/33 درصد تا حدي ضروري و 7/22 درصد غيرضروري مي دانند. نتيجه آزمون مجذور كاي ضرورت حضور نيروي انتظامي در كنار گلزار شهدا به منظور حفظ و نگهداري و ايجاد امنيت را تأيد مي كند.
9ـ 2. در مورد روش هاي اداره گلزار شهدا، 2/62 درصد خانواده شهدا اداره گلزار شهدا به صورت دولتي و تحت نظارت بنياد شهيد انقلاب اسلامي و امور ايثارگران و 7/29 درصد اداره گلزار شهدا به صورت مردمي و در قالب هايت امناء مناسب مي دانند. همچنين 7/52 درصد ساير اقشار جامعه اداره گلزار شهدا را به شيوه دولتي و تحت نظارت بنياد شهيد و امور ايثارگران به عنوان اولويت اول مورد تأكيد قرار داده اند.
10ـ 2. براي مقايسه نظرات دو گروه نمونه آماري آزمون t اجرا گرديد.
جدول 3: آزمون t گروه هاي مستقل مربوط به سوال دوم پژوهش
ضرورت حفظ و نگهداري گلزار شهداء از ديدگاه خانواده محترم شهداء و ساير اقشار جامعه
گروه ها تعداد ميانگين t درجه آزادي سطح معناداري
خانواده معظم شهدا 760 845/18 201/3 1506 001/0
ساير اقشار جامعه 748 255/18

نتايج حاصل از آزمون t گروه هاي مستقل (201/3=t ، 01/0> p، 1506 =df)نشان مي دهد كه ديدگاه خانواده محترم شهداء و ساير اقشار جامعه در مورد ضرورت حفظ و نگهداري گلزار شهداء در سطح 01/0 معني دار است. البته با توجه به نتايج مجذور كاي هر دو گروه حفظ و نگهداري گلزار شهدا را ضروري مي دانند ولي با توجه به جدول فوق، خانواده شهداء با ميانگين بالاتر تأكيد بيشتري بر اين تفاوت دارند. در نتيجه بين نظرات دو گروه در رابطه با سؤال دوم پژوهش تفاوت معني داري وجود دارد.

3ـ سؤال سوم پژوهش: «خانواده محترم شهدا و ساير اقشار جامعه چه انتظاراتي از اجراي طرح هاي بهسازي گلزار شهدا دارند»؟
1ـ3. 7/72 درصد خانواده شهدا زيبا بودن و جذابيت كامل در نماي بناهاي ساخته شده در گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 4/24 درصد تا حدي لازم و ضروري و 9/2 آن را غير ضروري مي دانند. در همين رابطه 1/73 درصد اقشار جامعه زيبا بودن و جذابيت كامل در نماي بناهاي ساخته شده در گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 1/23 درصد تا حدي لازم و 8/3 درصد آن را غير ضروري مي دانند. نتيجه آزمون مجذور كاي ضرورت زيبا بودن و جذابيت كامل در نماي بناهاي ساخته شده در گلزار شهدا را نشان مي دهد.
2ـ3. 7/34 درصد خانواده شهدا وجود شباهت بين فضاهاي گلزار شهدا و حرم مطهر ائمه اطهار را كاملاً ضروري، 9/52 درصد تا حدي لازم و 4/12 درصد بر اين اعتقاد هستند كه وجود شباهت ضرورتي ندارد. از مجموع نمونه مورد مطالعه ساير اقشار در اين رابطه، 9/28 درصد وجود شباهت را كاملاً ضروري، 7/52 درصد تا حدي لازم و 4/18 درصد آن را غير ضروري مي دانند. براساس نتيجه آزمون مجذور كاي وجود شباهت بين فضاهاي گلزار شهدا و حرم مطهر ائمه اطهار(ع) تا حدي لازم است.
3ـ3. 8/75 درصد خانواده شهدا استفاده از معماري اسلامي در ساخت بناهاي مربوط به گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 9/21 درصد تا حدي لازم و 3/2 درصد غيرضروري مي دانند. همچنين 2/71 درصد ساير اقشار جامعه استفاده از معماري اسلامي در ساخت بناهاي مربوط به گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 6/24 درصد تا حدي لازم و 2/4 درصد غير ضروري مي دانند. براساس نتيجه آزمون مجذور كاي، ضرورت استفاده از معماري اسلامي در ساخت بناهاي مربوط به گلزار شهدا تأييد مي شود.
4ـ3. 1/38 درصد خانواده شهدا شباهت بناهاي گلزار شهدا در شهرهاي مختلف را كاملاً ضروري، 2/40 درصد تا حدي لازم و 7/21 درصد غير ضروري مي دانند. با توجه به محاسبه مجذور كاي، نتيجه گيري مي شود كه ميزان شباهت بناهاي گلزار شهدا در شهرهاي مختلف تا حدي لازم است.
5ـ3. 2/46 درصد خانواده شهدا مورد توجه قرار دادن فرهنگ قومي و محلي در ساخت بناهاي گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 4/43 درصد تا حدي لازم و 4/10 درصد غير ضروري مي دانند. 9/45 درصد ساير اقشار، ميزان توجه به فرهنگ قومي و محلي در ساخت بناهاي گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 5/40 درصد تا حدي لازم و 6/13 درصد غير ضروري مي دانند. نتيجه آزمون مجذور كاي ضرورت مورد توجه قرار دادن فرهنگ قومي و محلي در ساخت بناهاي گلزار شهدا را نشان مي دهد.
6ـ3. 72 درصد خانواده شهدا توجه به شرايط آب و هوايي و منطقه اي در ساخت بناهاي گلزار را كاملاً ضروري، 7/23 درصد تا حدي لازم و 3/4 درصد غير ضروري مي دانند. در اين رابطه ساير اقشار ميزان توجه را به ترتيب 3/73 درصد كاملاً ضروري، 2/23 درصد تا حدي لازم و 5/3 درصد غيرضروري مي دانند محاسبه مجذور كاي مبين آن است كه ضرورت توجه به شرايط آب و هوايي و منطقه اي در ساخت بناهاي گلزار شهدا تأييد مي شود.
7ـ3. 2/55 درصد خانواده شهدا تبديل گلزار شهدا به اماكن فرهنگي را كاملاً ضروري، 5/35 درصد تا حدي ضروري، 3/9 درصد آن را غير ضروري مي دانند. ساير اقشار جامعه ميزان ضرورت را به ترتيب، 3/54 درصد كاملاً ضروري، 1/34 درصد تا حدي ضروري و 6/16 درصد غير ضروري مي دانند. براساس محاسبه مجذور كاي ضرورت تبديل گلزار به اماكن فرهنگي مورد تأييد مي باشد.
8ـ3. درباره ضرورت تبديل گلزار شهدا به مراكز زيارتي ـ سياحتي، به ترتيب خانواده شهدا 9/46 درصد آن را كاملاً ضروري، 3/40 درصد تا حدي ضروري و 8/12 درصد غير ضروري مي دانند. ساير اقشار جامعه به ترتيب 7/37 درصد كاملاً ضروري، 5/43 درصد تا حدي ضروري و 8/18 درصد غير ضروري مي دانند. در گروه خانواده شهدا گزينه كاملاً ضروري و در گروه ساير اقشار جامعه گزينه تا حدي ضروري را بالاترين درصد فراواني را به خود اختصاص داده است. مجذور كاي محاسبه شده تبديل گلزار شهدا به مراكز زيارتي مورد تأييد است.
9ـ3. 2/39 درصد خانواده شهدا ايجاد زائرسرا در كنار گلزار شهدا را كاملاً ضروري، 9/36 درصد تا حدي ضروري، 8/23 درصد غير ضروري مي دانند و ساير اقشار جامعه به ترتيب