عوامل موثر بر پديدآيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت

دست يافتن به فرهنگ پر ارزش ايثار و شهادت و گسترش دادن آن در همهي سطوح اجتماع به هماهنگي تمام مجموعههاي تأثيرگذار و استفادهي بهينه از همهي امكانات و ابزارهاي فرهنگ ساز جامعه نياز دارد. خانوادهها به عنوان اولين و مهمترين پايگاه شكلگيري و رشد شخصيت و فرهنگ افراد، جديترين وظايف و مسؤوليتها را در اين عرصه برعهده دارد. وسايل ارتباط جمعي همچون صدا و سيما، روزنامهها و... دومين دسته از عوامل تأثيرگذار فرهنگي هستند كه ميتوانند هماهنگ و همراه با خانه و مدرسه و دانشگاه، نرمافزار لازم را براي ساختن و گستردن فرهنگ ايثار و شهادت در تمام لايههاي اجتماع مهيا نمايند. مراكز آموزشي، از كودكستان گرفته تا دانشگاه سومين مجموعهاي هستند كه ميتوانند با تهيه منابع علمي مناسب و رفتارهاي صادقانه و محبتآميز و منطقي و فضاسازي هدفمند محيط آموزشگاهها، فرهنگ ساخته شده توسط خانوادهها را در دل و جان دانشجويان نهادينه ساخته و آنان را آمادهي ايثار و فداكاري در راه حق نمايند.

کد خبر: ۸۷۷۲۲

چهارشنبه - ۱۲ دی ۱۳۸۶ / 1386 12 October

دست يافتن به فرهنگ پر ارزش ايثار و شهادت و گسترش دادن آن در همهي سطوح اجتماع به هماهنگي تمام مجموعههاي تأثيرگذار و استفادهي بهينه از همهي امكانات و ابزارهاي فرهنگ ساز جامعه نياز دارد. خانوادهها به عنوان اولين و مهمترين پايگاه شكلگيري و رشد شخصيت و فرهنگ افراد، جديترين وظايف و مسؤوليتها را در اين عرصه برعهده دارد. وسايل ارتباط جمعي همچون صدا و سيما، روزنامهها و... دومين دسته از عوامل تأثيرگذار فرهنگي هستند كه ميتوانند هماهنگ و همراه با خانه و مدرسه و دانشگاه، نرمافزار لازم را براي ساختن و گستردن فرهنگ ايثار و شهادت در تمام لايههاي اجتماع مهيا نمايند.
مراكز آموزشي، از كودكستان گرفته تا دانشگاه سومين مجموعهاي هستند كه ميتوانند با تهيه منابع علمي مناسب و رفتارهاي صادقانه و محبتآميز و منطقي و فضاسازي هدفمند محيط آموزشگاهها، فرهنگ ساخته شده توسط خانوادهها را در دل و جان دانشجويان نهادينه ساخته و آنان را آمادهي ايثار و فداكاري در راه حق نمايند.
مقدمه
در يك فرايند طبيعي براي شكلگيري فرهنگي خاص، ابتدا افراد جامعه نسبت به موضوعات و عناصر تشكيل دهندهي آن فرهنگ و مسايل مطرح در آن آشنايي پيدا ميكنند و سپس با آگاهي يافتن از مزايا و آثار موجود درآن، انگيزه و تمايل لازم نسبت به آن فرهنگ وجودشان را فرا ميگيرد. آنگاه براي دستيابي و بهرهمندي ازآنچه شناختهاند دست به تلاش و كوشش خواهند زد.

بدين صورت فرهنگ مورد نظر گليم خويش را در آن جامعه پهن كرده و هنگام را به مهماني بر سر خان فرهم شده دعوت خواهد نمود. بنابراين چنانچه اجتماعي بخواهد از آثار سازنده و دستاوردهاي پيش برندهي فرهنگ ايثار و شهادت بهرهمند گردد لازم است آگاهانه، هدفمند و برنامهريزي شده براي ايجاد و گسترش اين فرهنگ سعي و كوشش كرده و هر يك از عوامل تأثيرگذار در اين عرصه را به گونهاي چينش كند كه در جمع، از كاركرد مناسب آنها به اهداف گرانسنگ خويش نايل آيد.

به همين دليل صاحب اين قلم بر آن است تا به روش كتابخانهاي و تجزيه و تحليل ديدگاههاي صاحب نظران امور فرهنگي، تربيتي برخي از نهادهاي مؤثر در اين ميدان و وظايفي كه هر كدام ازآنها براي ساختن و گسترش چنين فرهنگي برعهده دارند را معرفي و اهميت و نقش هر يك را در اين عرصه تشريح و تبيين نمايد.

خانواده، رسانههاي جمعي و مراكز آموزشي از جمله نهادهاي بسيار تأثيرگذار در پديدآيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت هستند كه در اين مقاله به طور جداگانه جايگاه، نقش و مسؤوليت هر كدام از آنها مورد بحث و بررسي قرار گرفته و راهكارهاي لازم در هر زمينه ارايه خواهد شد.

1- خانواده و نقش آن در پديدآيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت

به تأييد همهي روانشناسان و متخصصان علوم تربيتي، خانواده نخستين پايگاه شكلگيري شخصيت و باورهاي آدميان است، بدين سبب در نخستين بخش اين جستار چگونگي تأثيرگذاري خانواده و نقش آنها در پديدآيي و گسترش لفرهنگ ايثار و شهادت در دورههاي مختلف زندگي فرزندان را مورد بحث و بررسي قرار خواهيم داد:

1-1- انعقاد نطفه و آغاز مسؤوليت والدين

هر چند كار اصلي فرهنگ سازي و تربيت هدفمند فرزندان پس از تولد آنها و بهويژه از هنگامي كه آنان توان عقلي كافي براي دريافت پيامهاي پرورشي را دارا شدند آغاز ميشود، لكن مسؤوليت پدر و مادر پيش از آن و حتي پيش از دوران جنيني كودك، يعني زمان انعقاد نطفه، شروع خواهد شد.

«چنانچه زوجين قبل از فرزنددار شدن، شرايط روحي، اخلاقي و معنوي مناسبي كسب كنند و با استفاده از روزي حلال مقدمات پاكيزگي روح را فراهم نمايند و در زمان انعقاد نطفه داراي ويژگيهايي نظير آرامش رواني، اخلاقي و معنوي مناسبي كسب كنند و با استفاده از روزي حلال مقدمات پاكيزگي روح را فراهم نمايند و در زمان انعقاد نطفه داراي ويژگيهايي نظير آرامش رواني، طهارت جسمي و روحي، انديشهاي پاك، انگيزه الهي داشتن فرزندي صالح، متذكر به ياد و نام خدا و ملتزم به خواندن نماز شب زفاف باشند به طور يقين بخشي از وظايف والدين قبل از تولد تحقق مييابد...» (محموديان، 1383: 118)

در همين راستا از امام رضا(ص)نقل شده كه فرمود:

«چون عروس را آوردند موي پيشاني او را بگير و رو به قبله بگو خداوندا! امانت خويش را دريافت كردم، به مقتضاي پيمان زناشويي او را حلال كردهام، خدايا فرزند مبارك و تمام عيار از او نصيبم فرما و شيطان را از اولادم بينصيب گردان»(مشكيني، 1359: 68)

2-1- بسترسازي فرهنگ ايثار در دوران جنيني فرزندان

امروزه بر كمتر كسي پوشيده است كه دوران جنيني كودك علاوه بر اينكه دوران تكامل جسمي و ايام شكلگيري اعضاء و جوارح او است، دوران دريافت پيامهاي تربيتي و تأثيرپذيري اخلاقي و رواني او نيز ميباشد.

«نتايج تحقيقات {دانشمندان آمريكايي و انگليسي} نشان ميدهد: كودكاني كه مادران آنها در دوران بارداري سيگار ميكشيدهاند بيشتر دچار مشكلات رفتاري ميشوند كه اغلب اين مشكلات از اوايل هجده تا بيست و چهارماهگي بروز ميكند...»(روزنامه خبر جنوب، 2 مرداد 1385).

با توجه به نتايج چنين تحقيقاتي ميتوان دريافت كه وظيفه ديگر خانواده براي پرورش نسلي پاك و آمادهي شهادت و فداكاري در راه حق، مراقبتهاي حساب شدهي دوران جنيني فرزند و فراهم ساختن زمينهي رشد سالم و كامل آن توسط پدر و مادر در اين برههي حساس و سرنوشت ساز است. به همين دليل يكي از انديشمندان مسلمان با تكيه بر احاديث و روايت چنين گفته است:

«مادر در ايام حمل، اگر از ذكر خدا، شركت در مجالس الهي، خواندن قرآن، توجه به واجبات و حفظ آرامش غفلت نورزد، در روان و مغز كودك و رشد روحي و معنوي او اثر بسزايي دارد.» (انصاريان، 396).

3-1- فرهنگ سازي خانواده در دوران نوزادي و كودكي

شايد در يك نگاه عادي، دوران نوزادي و طفوليت فقط دوران رشد و نمو جسمي به حساب آيد، لكن هم منابع ديني و هم نظريات علمي جديد چيز ديگري را نشان ميدهند. دانش رواشناسي ثابت كرده است كه به موازات رشد جسماني كودك، رشد فكري و شخصيتي او نيز انجام ميشود (ريتال، 1317: 126) و نوزادان از سه يا چهار ماهگي نسبت به محيط و افراد پيرامون خود شناخت پيدا كرده و به عنوان مثال مادر خويش را از ديگر بانوان اطراف خود باز ميشناسند (در همان 133) و به همين دليل نسبت به مادر وابستگي شديدي از خويش بروز ميدهند. (همان 1402) بنابراين رعايت نكات زير در اين دوران براي خانوادهها ضروري ميباشد:

1-3-1- تغذيهي حلال و سالم:

يكي از اموري كه در اين برهه از زندگي كودك تأثير جدي بر رشد جسمي و رواني او ميگذارد، نوع و شكل تغذيه او است كه در روايات اسلامي (عاملي، 1385) نيز به آن اشاره شده است. به طور مثال پيامبر گرامي اسلام ميفرمايد:

«آموزش خواندن و نوشتن، شنا و تيراندازي و اينكه جز از راه حلال و پاكيزه روزي او را نرساند حق فرزند است كه بر عهدهي پدر ميباشد.»(ري شهري، 1371: 720)(ج10).

همچنين بعيد نيست اينكه امام حسين(ع)، بيعت نكردن خود و يارانش با يزيد را به دامنهاي پاك و پاكيزهي مادران (حجور، طابت و طهرت) نسبت ميدهد اشاره به همين مطلب باشد. (انصاريان؛ 1379: 437).

1-3-2- رعايت شؤون اسلامي در اخلاق و رفتار:

علاوه بر تأثيرگذاري يك جانبهي خانواده بر خلق و خوي كودك، نوعي آموختن ديداري و شنيداري نيز توسط كودك صورت ميگيرد كه والدين و اطرافيان، آموزگاران خواسته و ناخواستهي اين كلاسها خواهند بود. يكي از صاحب نظراني كه در زمينهي مشكلات اخلاقي كودكان كار علمي انجام داده است، مينويسد:

«به نظر همهي روانشناسان پايههاي اخلاق و رفتار در محيط خانواده گذارده ميشود و كودكان از طريق ديدنها و شنيدنها و البته اغلب از طريق ديدهها، راه و رسم زندگي را ميآموزند و اين آموزش نقش فوقالعاده و به عقيدهي بسياري نقش مادامالعمر دارد.»(قائمي، 1369: 17)

از اين رو حاكميت فضاي مذهبي و در ميان بودن سخن پيرامون حق طلبي و فداكاري و محترم شمرده شدن شهيد و شهادت توسط اعضاء خانواده، بستر پذيرش فرهنگ ايثار و شهادت را در فرزندان فراهم خواهد ساخت.

علامه در اين زمينه ميفرمايد:

«از نخستين روزي كه {كودك} سخن يا اشاره را ميفهمد پايهي اخلاق پسنديده و صفات شايسته را در روان وي بنا نهاده و استوار سازند و تا ميتوانند او را از موضوعات خرافي نترسانند و از كارهاي زشت و خلاف عفت بازدارند و خود نيز از دورغ و بدگويي و دشنام الفاظ ركيك اجتناب كنند و در برابر وي كارهاي پسنديده كنند تا عفيف و عالي طبع بار آيد.» (ري شهري، 1371: 721)(ج10)

1-3-3- پاشيدن بذر محبت اهل بيت در دل و جان كودك:

بديهي است شركت دادن فرزندان در مجالس مذهبي و جلسات سوگواري سالار شهيدان كه در آنها به دور از گزافه گويي و تحريفات، حوادث و عبرتهاي عاشورا بيان ميگردد عشق و محبت اهل بيت (عليهم السلام) را در دل و جان آنها نهادينه مينمايد ميفرمايد:

«فرزندانتان را با سه ويژگي عشق به پيامبر(ص) و حب خاندان او و قرائت قرآن تربيت نماييد.» (طباطبايي، 1359: 29)

1-3-4- ايجاد محيطي آرام و عاطفي براي رشد كودك:

روشن است كه مهيا كردن محيطي آرامش بخش و عاطفي براي كودك و برقراري رابطهاي محبت آميز بستر لازم را براي پذيرش پيامهاي تربيتي خانواده، از جمله هدايتگريهاي آنها به سوي فرهنگ ايثار و شهادت فراهم كرده و با وابستگي و اطميناني كه فرزند نسبت به والدين پيدا ميكند به آساني آموزههاي اخلاقي و معنوي آنان را خواهد پذيرفت، (قائمي، 1369: 33) اميرمؤمنان علي(ع) در مورد رابطۀ محبت و تأثيرپذيري ميفرمايد: «به هر كس ميخواهي نيكي كن تا امير {و فرمانرواي} او شوي.» (مكارم شيرازي، 1379: 16)

4-1- فرهنگ سازي خانواده در دوران نوجواني و بلوغ

دوران نوجواني و بلوغ به خاطر رخ دادن دگرگونيهاي خاص جسمي و روحي در فرد، يكي از حساسترين دورههاي زندگي به شمار ميرود. در اين زمان كه ميتوان آن را مرز احساسات و عقلانيت ناميد فرزندان ما از يك سو داراي نيازهاي عاطفي شديد بوده و از سوي ديگر به سوي خردورزي و استقلال فكري پيش ميروند.

بنابراين لازم است جهت قبولاندن فرهنگ ايثار و شهادت به آنها بيش از پيش از عقل و منطق استفاده كرده و از در اسلالال با آنان سخن گفت و در كنار آن از پيامهاي عزت طلبانه و غيرت برانگيز ديني نيز بهره گرفت. به طور مثال خانواده بايد در اين دوران با گفتار و كردار خويش به نوجوان خود بياموزد كه از ديدگاه پيامبر اسلام «خداوند بلند مرتبه بندگان غيرتمند خود را دوست ميدارد.» (همان، 15) و به فرمودهي امير مؤمنان علي(ع) بايد بذر شجاعت را در جانها كاشت، چرا كه در غير اين صورت نميتوان از حق و حقيقت دفاع نمود. (همان، 90).

5-1- نقش خانواده در ايجاد و استمرار دين باوري و فداكاري جوانان

ميدانيم كه دوران جواني ويژگيهاي خاص خود را دارد و فردي كه اين مقطع عمر خويش را سپري ميكند در اوج استقلال طلبي، حقيقت جويي و پرسشگري است، بنابراين چنانچه خانوادهها خواهان جواناني مذهبي با برخورداري از باورهاي عميق ديني و آمادهي ايثار و شهادت هستند بايد نكات زير به طور دقيق و حساب شده مورد توجه و دقت قرار دهند:

1-5-1- رعايت صداقت و يك رنگي در مورد مسايل مذهبي:

از آنجا كه جوانان داراي ذهني حقيقت جو بوده و معمولاً از رياكاري مذهبي بيزار ميباشند، چنانچه خانوادهها طالب فرزنداني معتقد و ايثارگر و شهادتطلب هستند لازم است به طور جدي اخلاص را در امور ديني خود مراعات كرده و از دوگانگي حرف و عمل پرهيز نمايند. (نهجالبلاغه، كلمات قصار، شماره 456).

1-5-2- بهرهگيري از استدلال و عقلانيت براي اثبات حقانيت دين:

همانگونه كه اشاره شد دوران جواني، دوران پرسشگري و بازخواني مجدد اعتقادات سنتي و خانوادگي افراد است؛ بنابراين چنانچه خانوادهها با دليل و منطق به پرسشهاي اعتقادي جوان پاسخ ندهند و از در تحكم و جبر يا احساسات و عاطفه با آنها سخن بگويند ممكن است براي هميشه از دين و دينداري متنفر گشته و در نتيجه زمينهي فداكاري و جانبازي در راه آن از ذهن و دل آنان رخت بربندد.

1-5-3- تقديس شهيد و شهادت و يادآوري اهداف بزرگ شهيدان:

بدون شك شهادت در راه خدا با همهي ارزشمنديش به خودي خود هدف نميباشد، بلكه هدف اصلي دفاع از دين و حق و عدالت است كه هر مؤمني بايد براي رسيدن به چنين هدف والايي تا سر حد جانفشاني و فداكاري آماده باشد. به همين دليل خانوادهها در طرح موضوع بسيار مهم ايثار و شهادت با جوانان خويش، نبايد آن را هدف اصلي معرفي كنند؛ بلكه ثابت نمايند چنانچه در جهت دفاع از حق و حقيقت و عزت و شرافت انساني شهادت نصيب آنان گردد نيز پيروزند.

چنانكه امام سجاد(ع) در دعا براي مرزداران اسلام، ابتدا پيروزي آنها و شكست دشمنانشان را از خداوند طلب ميكند و از او درخواست ميكند زماني شهادت نصيب آنان شود كه دشمنان ريشه كن شده و امنيت حاصل شده باشد. (محدثي، 1371: 85)

1-5-4- دميدن روح شجاعت و عزت و غيرت در جوانان:

همانگونه كه قبلاً نيز اشاره شد، انسان در صورتي آمادهي شهادت و ايثار ميشود كه از روحيهي عزتمندي و شجاعت برخوردار بوده و براي مبارزه در راه خدا ترس و ترديدي به خود راه ندهد. (مطهري، 1365: 14) (ج2) از اين رو لازم است همواره شجاعت و غيرت و عزت را در دل و جان جواننمان زنده و بارور ساخته و با يادآوري الگوهاي مردانگي و شرافت آنان را از ذلت پذيري به دور سازيم.

1-5-5- پرهيز از ياس آفريني و پاشيدن بذر نااميدي:

شكي نيست كه چنانچه اعضاء خانواده يا مسؤولان آموزشي و فرهنگي كشور همواره از كنار رفتن جوانان از صحنه و كمبود نيروهاي جان بركفي كه آمادهي مبارزه و جانبازي باشند سخن بگويند، گرد يأس و نااميدي بر فضاي جامعه پاشيده شده و شور و نشاط جهاد و مبارزه رنگ ميبازد. به همين سبب مقام معظم رهبري (مدظله العالي) در جمع خانوادههاي ايثارگران استان گيلان، پس از تحليل و پردازش وضعيت اجتماعي كشور و جهان ميفرمايد:

«امروز هم در ميدان مجاهدت در راه آرمانهاي اسلامي و در مقابلهي با دشمني دشمنان اين كشور، اگر لازم باشد، ميلونها جوان مؤمن و با اخلاص، با همۀ شور و طراوت ايماني خودشان، مثل كوه ايستادهاند» (غرويان، 1382: 855)

2-رسانههاي جمعي و فرهنگ ايثار و شهادت

بيترديد صدا و سيما، روزنامهها، مجلات و سايتهاي اينترنتي به خاطر فراواني مخاطبان و گسترهي موسيع دريافت كنندگان پيامهايشان تأثيري فراگير برابعاد مختلف فرهنگ جامعه و شكلگيري باورها و شخصيت افراد به جاي خواهند گذاشت؛ از اين رو برنامهريزي هدفمند و مديريت متعهدانه و استفاده از همهي ظريفيتهاي علمي و هنري و امكانان سخت افزاري و نرمافزاري اين رسانهها در راه ترويج و گسترش فرهنگ شهادت طلبي و فداكاري، ميتواند نقش بسزايي در نهادينه شدن اين فرهنگ در طيف وسيعي از افراد و خانوادهها ايفا نمايند. به نظر ميرسد چنانچه وسايل ارتباط جمعي كشور به گونهاي هماهنگ اقدامات زير را به صورتي سنجيده، عالمانه و هنرمندانه انجام دهند تا حد زيادي به وظيفه خود در زمينهي پديدآيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه عمل كرده و فضاي مناسب را در سطح اجتماع ايجاد خواهند نمود.

2-1- تبيين قدسي بودن آرمانهاي ديني

بديهي است كه هر قدر اهداف و آرمانهاي يك ملت با عظمتتر و ارزشمندتر باشد، ايستادگيها و فداكاريهاي بيشتري نيز به خاطر آن صورت خواهد گرفت. نگاهي عميق به آموزههاي ديني اسلام و بازخواني همراه با تدبر آيات قرآني و توجه به سخنان معصومين (عليهمالسلام) به خوبي ما را در اثبات اين ادعا ياري و راهنمايي خواهد كرد.

قرآن مجيد به عنوان كتاب آسماني و قانون زندگاني همواره مبارزه و جهاد در راه خدا را وظيفهاي بسيار والا كه هدف آن رهايي آدميان از بندگي يكديگر و رساندن آنها به بندگي خدا و سعادت دنيا و آخرت است معرفي كرده و شهادت در راه حق را عين زندگي و برخورداري از نعمات الهي ميداند (حجتي، 1373: 156-157) و پيامبر اسلام، حضرت محمد(ص) شهيد شدن در راه پروردگار را بالاترين فيض و ارزش برميشمارد (غرويان، 1382: 695) و علي(ع) جهاد را دري از درهاي بهشت ناميده كه حضرت دوست آن را براي اولياء خاص خود گشوده است. (نهجالبلاغه، خطبه 29).

استاد شهيد آيتالله مطهري(ره) در مورد تأثير مقدس جلوه كردن اهداف بر ايثارگري و فداكاري در راه آنها ميفرمايد:

«تقدس بخشيدن يك جهان بيني به هدفهاي مكتب، سبب ميگردد كه افراد به سهولت در راه هدفهاي مكتب فداكاري و از خودگذشتگي به خرج دهند. تا يك مكتب نتواند به هدفهاي خود تقدمي بخشد و در افراد، حس پرستش، فداكاري و گذشت نسبت به هدفهاي مكتب به وجود نياورد، آن مكتب ضمانت اجرايي ندارد.» (مكارم شيرازي، 1379: 99).

2-2- برانگيختن احساس مسؤوليت و تعهد ديني در مخاطبان

يكي ديگر از نقشها و وظايف رسانههاي گروهي دميدن روح تعهد و مسؤوليت نسبت به دين و ميهن و ارزشهاي والاي انساني اسلام در اقشار مختلف جامعه است. آيات و روايات در بردارندهي موضوع «امر به معروف و نهي از منكر» (فيض حضور ولايت، 1380: 29) و «مسؤوليت همگاني مسلمين» (آل عمران / 199) در برابر جامعهي اسلامي و حتي نسبت جامعهي بشري از جمله نرمافزارهاي لازم براي برانگيختن حس تعهد و مسؤوليت در جامعه است كه صدا و سيماي بشري از جمله نرم افزارهاي لازم براي برانگيختن حس تعهد و مسؤوليت در جامعه است كه صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران و ديگر رسانههاي جمعي ميتوانند با تبيين عالمانه و جذاب آنها زمينه ايثارگري و از جان گذشتگي مردم را براي عملي ساختن آنها فراهم سازند.

در همين راستا است كه امام خميني(ره) در دوران جنگ تحميلي چنين ميفرمودند:

«چه سپاه پاسداران و چه ساير قواي انتظامي و نظامي و غير انتظامي و چه ساير ملت همه توجه داشته باشند كه ما وظيفه داريم كه اين اسلامي كه به ما رسيده حفظش كنيم، تا آن فرد آخري كه خداي نخواسته كشته ميشود موظف است براي حفظ اسلام، براي دفاع از ملت، دفاع از كيان اسلامي، دفاع از كشور اسلامي تا آخر، زن و مرد، بچه و بزرگ مكلفند كه دفاع كنند.»

2-3- تبيين مفهومي و مصداقي رابطهي ايمان و ايثار

از جمله اقداماتي كه صدا و سيما و ديگر رسانههاي عمومي توان اجراء گستردهي آن را داشته و در پناه آن گستره و عمق فرهنگ شهادت و ايثار بيش از پيش فزوني مييابد تشريح مستدل و سمتند رابطهي ايمان ديني و ايثارگري است كه هرگز نبايد شانه از زير بار آن خالي نمايند. هر مسلماني ميداند كه جهاد اسلامي بدون قيد «فيسبيلالله» مفهومي ندارد و براي خدايي شدن جنگ و دفاع بايد ايمان و باور ديني مجاهدان تقويت گردد.

رسانههاي جمعي به ويژه صدا و سيما كه بيشترين مخاطب را به خويش اختصاص داده است به دو طريق ميتوانند به اين هدف دست يابند: نخست اينكه از همهي توان و امكانات خويش براي تشريح منطقي و جذاب رابطهي ايمان و فداكاري بهره بگيرند و از سخنان و بيانات انديشمندان و صاحب نظران بزرگي همچون امام راحل (ره)، مقام معظم رهبري و اساتيد حوزه و دانشگاه استفاده نموده و در قالب سخنرانيهاي كوتاه، مصاحبه، ميزگرد، پرسش و پاسخ و زيرنويسهاي زيبا و تأثيرگذار به مخاطبان خود عرصه بدارند و دوم اينكه با پخش مستنداتي از دوران دفاع مقدس و نيز بازسازي صحنههاي تاريخي از واقعيتهاي پر افتخار گذشته، كارامدي فوقالعادهي ايمان را در ميدانهاي ايثار و فداكاري به نمايش بگذارند.

2-4- ارايه تصويري منطقي و واقعگرايانه از الگوهاي ايثار و شهادت

تاريخ پرافتخار دين مبين اسلام و مذهب سرافراز تشيع مالامال از اسوههاي فداكاري و از جان گذشتگي در راه آرمانهاي الهي و انساني ميباشد كه معرفي خالي از خرافهي آنها نقش بسزايي در عمق بخشي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت در جامعهي اسلامي خواهد داشت. صدا و سيما و ديگر ابزارهاي ارتباط جمعي چنانچه بخواهند از اين استعدادهاي نهفتهي ديني در پديدآيي و توسعه فرهنگ شهادت طلبي و فداكاري استفاده نمايند لازم است نكات زير را مورد توجه و دقت قرار دهند:

2-4-1- پرهيز از تحريفات و پيرايهها در پرداختن به عاشورا و شهادت:

آلودن گوهر ايثار و شهادت، آن هم در كان سرشار از خلوص عاشورا، به خرافات و تحريفات نه فقط از الگو بودن اين حادثهي عظيم در ذهن و دل مخاطبان رسانهها جلوگيري ميكند، بلكه ابتدا زمينهي تمسخر و دهن كژي نسبت به اين حماسهي بزرگ را فراهم ساخته و اندك اندك اصل شهادت و فداكاري در راه آرمانها زير سؤال خواهد رفت. به همين دليل مقام معظم رهبري ميفرمايند:

«اولين شرط{براي تبليغ صحيح واقعه عاشورا}اين است كه ما حادثهها را از پيرايههاي مضر خالي كنيم... بنابراين اولين مسأله اين است كه ما حادثه را خالص كنيم و آن حادثهي خالص شده و دقيق و متقن را به انواع بيانهاي هنري – از شعر و نثر و سبك روضهخواني كه خودش يك سبك هنري مخصوص است بياميزيم.»

2-4-2- دوري جستن از تحريف معنوي قيام حسيني(ع):

خطر وارونه جلوه كردن هر نهضتي فقط در قالب تحريف لفظي و گزارش دورغ در مورد آن تحقق نمييابد، بلكه گاهي با آنكه اصل حادثه و جزييات آن به شكلي صحيح گزارش و ارايه ميگردد، لكن با تحريف معنوي، آثار سازندهي آن نهضت از بين رفته و نقش الگويي آن دچار ضعف شديد ميشود. علامه شهيد مرتضي مطهري(ره) در اين زمينه ميفرمايد:

«تحريف معنوي يعني منحرف كردن روح و معني يك جمله يا يك حادثه و چون بحث در اطراف حادثه است پس تحريف معنوي يك حادثه يعني اينكه علل و انگيزهها و همچنين هدف و منظورهاي آن حادثه را چيز ديگري غير از آنچه هست معرفي كنيم.» (مطهري، 1400: 104).

2-4-3- آميختن احساسات و منطق در تبليغ الگوهاي شهادت طلبي:

كار ديگري كه در صدا و سيما و رسانههاي گروهي پيرامون شهيد و شهادت بايد انجام گيرد، آميختن منطق و احساسات با هم در ارايهي فرهنگ عاشورا است. بديهي است كه اگر به قول استاد مطهري(ره) فقط به جنبهي تراژديك و نفله شدن شهداء كربلا و مظلوميت آنان توجه گردد (مطهري، 40)(ج 2).

و همه نگاهها و دلها به ثواب گريه بر امام حسين(ع) و يارانش ختم شود فرهنگي شكل ميگيرد كه از حد احساسات فراتر نرفته و شيعياني كوفي مسلك را تربيت خواهد نمود كه به گفتهي فرزدق شامي شاعر «دلهايشان با حسين(ع) و شمشيرهايشان بر عليه او خواهد بود.» و عزاداران حسيني به اين دل خوش خواهند كرد كه با ابراز احساساتشان توانستهاند تسلي بخش دل زهراي اطهر(س) در جنان باشند و نيازي به همراهي عملي با حسين(ع) و جامهي عمل پوشاندن به اهداف آن حضرت احساس نخواهند كرد.

2-4-4- پرهيز از دور از دسترس قرار دادن الگوهاي ايثار و شهادت:

يكي از اموري كه در پديد آيي و ترويج فرهنگ شهادت طلبي و عاشورايي زيستن مردم، تأثيرگذار است اين است كه ارايه و معرفي الگوها به گونهاي باشد كه مخاطبان باور كنند ميتوانند از آنها پيروي كنند و مانند آنها حماسه بيافرينند. در غير اين صورت به قول شهيد مطهري(ره) اين خطر وجود دارد كه مردم احساس كنند حماسهي حسيني امري آسماني است كه براي انسانهاي عادي قابل پيروي نميباشد. (صحيفه نور، 1361: 98)(ج 15).

در حالي كه «گروهي كه در سرنوشت با امام (ع) همراه شدند مردمي عادي بودند و هر كدام داراي زن و فرزند و خانواده و دوستاني بودند و از بيت المال مقرري دريافت ميكردند... اما از همهي اينها چشم پوشيدند و براي نثار جان در راه حسين(ع)» با اجتماع خود به ستيز برخاستند.» (همان، 277) (ج 13).

2-4-5- بهرهگيري مناسب از مصاحبهها و وصيتنامههاي شهيدان

همانطور كه در بند پيش يادآوري شد يكي از وظايف وسايل ارتباط جمعي در مورد ترويج فرهنگ ايثار و شهادت با همگاني ساختن اين عرصه و ايجاد حس پيروي و الگوي قرار دادن پيشتازان اين ميدان در تك تك افراد جامعه است. از اين رو پخش به موقع و كارشناسانه مصاحبههاي شهداي سرافراز دوران انقلاب و دفاع مقدس و آزادگان و جانبازان گرانسنگ و نيز قطعاتي از وصيتنامهها و خاطرات اين عاشورائيان سترگ ميتواند تأثير بسزايي در قابل پيروي ساختن الگوهاي فداكاري و جانبازي بر جاي گذارده و فرهنگ ايثار و شهادت را ريشهدار نمايد.

3-مراكز آموزشي فرهنگ ايثار و شهادت

امروزه ديگر تجربيات و آموختههاي علمي و تربيتي افراد محدود به خانواده و اطرافيان آنها نميباشد، بلكه علاوه بر آنان مراكز آموزشي مختلف از كودكستانها گرفته تا دانشگاهها نيز در اين ميدان تأثير جدي داشته و نقش بسيار مهمي ايفا مينمايند. به همين دليل چنانچه جامعهاي حاكميت جو ايثار و شهادت بر فضاي فرهنگي كشور را مهم ميداند بايد نظام آموزشي خود را به گونهاي سازمان دهي كند كه خروجي هزينهها و تلاشهاي انجام شده در آن، جوانان خود ساخته و با هويتي باشد كه به خوبي فرهنگ و تاريخ خويش را شناخته و به نيكي آمادهي كوشش و فداكاري در راه آن بوده و تا پاي جان از آن دفاع نمايند. (همان، 44 (ج 12).

براي رسيدن به چنين هدفي در هر يك از مقاطع آموزشي اقداماتي لازم است كه به شرح زير ميباشد:

3-1- فرهنگ سازي در دوران پيش دبيرستاني:

از آنجا كه دوران دبستان و راهنمايي به عنوان دومين و سمين نهاد شكل دهي شخصيت افراد، (تقيزاده اكبري، 1380: 114) از نظر وضعيت عاطفي و نياز فراگيران به محبت و مهرباني تا حد زيادي شبيه هم هستند راهكارهاي زير جهت ترويج فرهنگ از خود گذشتگي در راه آرمانهاي مقدس براي اين دوران پيشنهاد ميگردد:

3-1-1- رعايت اخلاص و قصد قربت توسط مربيان:

بدون شك، الهي بودن انگيزهي مربيان و خلوص نيت آنان نه فقط در قبولي و ارزشمندي كوششهاي آنها نقش اساسي دارد كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «ارزش كارها بسته به نيتي است كه براي آنها ميشود»، بلكه در اثر گذاري بر روي مخاطبان و ايجاد تحول روحي و شخصيتي در آنها نيز بسيار مؤثر ميباشد.

3-1-2- يكرنگي و همراهي علم و عمل:

هرگز نبايد پنداشت كه دانشآموزان چشم و دل بسته، گوش به آموزههاي زباني آموزگاران ميسپارند و هر آنچه آنان عرضه كنند جداي از كردار و رفتار آنها، آن را ميپذيرند و در خزانهي دل مياندوزند؛ بلكه علمكرد آنها تأثير بسزايي در پذيرش و عدم پذيرش اندرزها و گفتارهاي آنان بر جاي ميگذارد. (همان، 110) امام صادق(ع) در اين زمينه ميفرمايد:

«براستي اگر عالم به علم خود عمل نكند موعظه و اندرز او از دلها بلغزد، آنچنان كه باران از روي سنگ صاف بلغزد.» (حديث ولايت، 1375: 12) (ج2).

3-1-3- ابراز محبت و احترام نسبت به فراگيران:

اگر قرار است معلم در شگلگيري شخصيت و باور دانشاموزان تأثير مثبت به جا گذارد و اين تاثيرگذاري به حدي عميق باشد كه آنان را براي فداكاري در راه باورها و اعتقاداتشان آماده سازد، لازم است هر چه بيشتر حوزهي نفوذ خويش را در دل و جان فراگير گسترش دهد. بنابراين «وقتي شاگرد از معلم توجه و محبت و احترام مشاهده نكرد و معلم نسبت به او توهين روا داشت از معلم و استفادها ز او بيزار ميگردد.»

3-1-4- شخصيت علمي آموزگار و نقش آن در فرهنگ سازي:

متاسفانه بسياري از معلمان پرورشي مدارس كه متصديان اصلي امور فرهنگي در اين محيطهاي آموزشي تربيتي هستند يا از نظر علمي ضعيف ميباشند يا با تخصصهاي غير همخوان به انجام امور فرهنگي اشتغال دارند. بديهي است كه در چنين حالتي معلم مبلغ خوبي براي فرهنگ ايثار و شهادت در بين آموزش پذيران خود نخواهد بود:

«معلم هر اندازه داراي رفتار انساني مطلوب باشد، ولي از نظر علمي ضعيف و ناتوان تلقي شود، مورد قبول شاگردان واقع نخواهد شد.»

3-1-5- رعايت عدالت و پرهيز از تحميل كردن عقيده خود به فراگيران:

روحيهي حساس دانشآموزان همراه با صداقت و پاكي طينت آنها، آنان را از هر نوع بيعدالتي و تحميل و تحكم بيزار ميكند. بنابراين مروجان فرهنگ ايثار و شهادت بايد توجه داشته باشند كه تبليغ فداكاري در راه حق و دادگري با تحميل عقيده و عدم مراعات عدالت هيچ همخواني ندارد.

«معلم نبايد در برخورد با شاگردان عدالت را فراموش كند. او نبايد بين شاگردان تفاوت و تمايز قابل شود. اگر شاگردان احساس كنند كه معلم بين آنها تبعيض قايل شده است به او توجه و اعتماد نخواهند كرد.»

«... اگر {دانشآموز} براي قبول باور تازه تحت فشار قرار گيرد ممكن است حالت دفاعي به خود گرفته و براي اثبات عقايد خود به توجيه بپردازد يا ممكن است عقايد جديد را بدون دليل و برخلاف ميل باطني خويش بپذيرد...»

نكتهي ديگري كه نبايد فراموش كرد اين است كه كتابها و منابع درسي مناسب، فضا و محيط مدرسه و رفتار مديران و كاركنان مدارس نيز نقش بسزايي در پديدآيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت دارد و بايد همه ي آنها در كنار يكديگر اين هدف مقدس را پيگيري نمايند.

3-2- ترويجفرهنگ ايثار و شهادت دردبيرستانها وپيشدانشگاهيها:

به طور طبيعي هر چه سن انسان بالاتر ميرود گرايشها و انتظارات عاطفي او جاي خود را به عقلانيت و منطقگرايي ميسپارد. بنابراين بديهي است كه براي فرهنگسازي و ترويج شهادت طلبي و ايثار در دورهي دبيرستان و پيش دانشگاهي، ضمن توجه و مراعات آنچه كه مربوط به دوران پيش دبيرستاني است، نكات زير نيز بايد از سوي متوليان امر آموزش و پرورش رعايت گردد:

3-2-1- حاكميت منطق و استدلال بر گفتار و رفتار متوليان:

همانگونه كه پيشتر گفته شد دوران دبيرستان و پيش دانشگاهي دوران بلوغ فكري و جانشيني عقلانيت به جاي احساسات عاطفي صرف در جوانان است؛ بنابراين لازم است دبيران و مربياني كه قصد ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در چنين محيطهايي را دارند از تحميل عقيده و توجيه كاريهاي سست و تكيه بر احساسات صرف در برخورد با جوانان خودداري نموده و با دليل و برهان با آنان سخن بگويند:پ

«در تشكيل باورها بايد بين آن دسته از عقايد كه متكي بر دليل هستند با آنچه كه در اثر زمينههاي عاطفي و شرطي به وجود آمدهاند، فرق گذاشت. حتي در تشكيل باور صحيح بايد دلايل درستي آن براي خود فرد روشن باشد. به عبارت ديگر نميتوان باوري را صرفاً به خاطر اينكه صحيح است به ديگران تحميل نمود؛ زيرا در اين صورت مساله عادت دادن مطرح ميشود نه پرورش تفكر و شناخت علمي.»

به همين سبب است كه وقتي رهبر فقيد انقلاب اسلامي امام خميني(ره) از شهادت سخن ميراند فلسه و كارامدي آن را نيز يادآور شده و ميفرمايد: «ملتي كه شهادت دارد اسارت ندارد» و يا مقام معظم رهبري حضرت آيتالله خامنهاي مدظله چنين ميفرمايد:

«هيچ ملتي بدون فداكاري و مجاهدت نميتواند از بندهاي اسارت نجات پيدا كند.»

استاد شهيد آيتالله مرتضي مطهري نيز ميفرمايد:

«آري، شهدا شمع محفل بشريتند، سوختند و محفل بشريت را روشن كردند.»

3-2-2- آموختن انديشيدن به جاي انديشهها:

بديهي است اگر نسل جوان به تفكر و انديشيدن پيرامون موضوعات عادت كند و از محيط پيرامون خود و جامعهاي كه در آن زيست ميكند غافل نمايد، نه تنها حق را از باطل بازخواهند شناخت بلكه حاضر به فداكاري در راه آن نيز خواهد شد. بنابراين چنانچه ملتي خواهان حاكميت فرهنگ ايثار و شهادت بر فضاي جامعه است بايد نظام آموزشي آن، به خصوص از مقطع دبيرستان به بعد، انديشيدن را به جاي انديشهها بنشاند.

3-2-3- ايجاد تعهد عملي نسبت به باورهاي ديني:

يكي از نكاتي كه متاسفانه در بين دينداران كم و بيش مورد غفلت واقع ميشود رابطهي تنگاتنگ ايمان و عمل است و اين در حالي است كه معمولاً در آيات قرآني اين دو گوهر همواره با هم ميآيند و پيشوايان و رهبران اسلامي بارها بر عمل به باورهاي ديني تاكيد فرمودهاند. به طور مثال امام سجاد، حضرت زينالعابدين(ع) در مورد لزوم پيريوي عملي از پيشوايان ديني چنين ميفرمايد:

«آگاه باشيد كه، مبغوضترين مردم نزد خداوند كسي است كه بسنت امامي را بپذيرد و از اعمالش پيروي نكند.»

3-2-4- هماهنگي محتواي متون درسي با آموزههاي شفاهي ملعمان:

شكي نيست كه دوگانگي در پيامهاي آموزشي – تربيتي، مخصوصاً در حوزهي مسايل ديني و اعتقادي، فراگيران را به سردرگمي و ترديد نسبت به آنچه به آنان ارايه مي-گردد دچار خواهد ساخت. بنابراين لازم است محتواي متون درسي و آنچه كه دبيران با هدف ترويج فرهنگ ايثار و شهادت با دانشآموزان خود را ميان ميگذارند تضاد و تبايني نداشته و حتي مؤيد يكديگر بوده و پيام مشتركي را القاء نمايند.

3-2-5- ايجاد حس مشترك هدفمند:

از جمله عناصري كه وجود آن ميتواند برگسترش و فراگيري فرهنگ ايثار و شهادت در سراسر جامعه كمك نمايد، ايجاد حس مشترك نسبت به دين و وطن و ارزشهاي متعالي مذهبي است كه مراكز آموزشي نبايد از آن غافل بمانند. چنانكه برخي از كارشناسان در اين زمينه چنين گفتهاند:

«يكي از مهمترين عناصر و عوامل موفقيت گروه، داشتن يك «حس مشترك هدفمندي» يا داشتن هدفي واحد است. اين هدف را بايد در داخل گروه پرورش داد.»

امام خميني(ره) نيز در مورد هدف مشترك شهداي كربلا اينگونه ميفرمايند:

«هر چه روز عاشورا سيدالشهداء سلام الله عليه به شهادت نزديكتر ميشد، افروختهتر ميشد و جوانان او مسابقه ميكردند براي اينكه شهيد بشوند، همه هم ميدانستند كه بعد از چند ساعت ديگر شهيدند، مسابقه ميكردند آنها، براي اينكه آنها ميفهميدند براي چه آمدهاند، آگاه بودند كه ما آمديم اداي وظيفه خدايي بكنيم، آمديم اسلام را حفظ بكنيم.»

بديهي است كه علاوه بر نكات فوق، فضاسازي هنرمندانه و زيباي محيط با سخنان بزرگان و پيشوايان ديني و شهداء گرانقدر اسلام در مورد ايثار و فداكاري و مبارزه با ظلم و عزت طلبي، اجراء نمايشنامهها و نمايش فيلمهايي مناسب در اين زمينه و برگزاري مستمر مسابقات فرهنگي و ميزگردها و جلسات پرسش و پاسخ نيز عناصري هستند كه در پديد آيي و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت در بين دانشآموزان مقاطع دبيرستان و پيش دانشگاهي از كارآمدي مؤثري برخوردار بوده و نبايد آنها را فراموش نمود.

3-3- وظايف مراكز آموزش عالي در مورد فرهنگ ايثار و شهادت:

علاوه بر آنچه كه در مورد دبيرستانها و پيش دانشگاهيها گفته شد، وظايف و برنامههاي خاصي براي مراكز آموزش عالي در اين زمينه قابل تصور است كه در زير به برخي از آنها اشاربه خواهد شد:

3-3-1- جهت دهي كارهاي پژوهشي:

از آنجا كه دانشگاه محل دانش و پژوهش است و تحقيق و تتبع يكي از وظايف مهم اساتيد و دانشجويان به حساب ميآيد، راهاندازي مجلات علمي پژوهشي به عنوان محلي براي چاپ مقالات، اجزاء طرحهاي تحقيقاتي با موضوع جهاد و شهادت، اختصاص تكاليف دانشجويي دروس همخوان، بهخصوص دروس معارف اسلامي به موضوعات مرتبط با شهادت و ايثار و نيز برگزاري همايشهاي علمي از جمله اقداماتي است كه براي رسيدن به هدف فوق كارساز خواهد بود.

3-3-2- برگزاري جشنوارهها و يادوارهها:

استفاده از برنامههاي جذاب و تأثيرگذاري همچون جشنوارهها و يادوارهها براي ترويج و تعميق فرهنگ ايثار و شهادت در محيطهاي دانشجويي هم نوعي تذكر و يادآوري است و هم ميتوان در خلال برنامههاي جذاب آن، موضوعات همخوان علمي را مطرح كرده و از حضور و گفتگو با الگوهاي جوانمردي و ايثار براي تاثيرگذاري بر مخاطبان استفاده نمود.

3-3-3- ميزگردها و جلسات پرسش و پاسخ:

همانگونه كه پيشتر نيز گفته شد دانشجويان و جوانان دانشگاهي هم از لحاظ مقطع سني و هم از لحاظ موقعيت اجتماعي در جايگاهي قرار دارند كه پرسشگري و استدلال طلبي جزء ويژگيهاي گريز ناپذير آنها است. بنابراين اگر قرار است فرهنگ فداكاري و از جان گذشتي در چنين محيطهايي رشد كرده و گسترش يابد. بايد زمينهي پاسخگويي به شبهات و ذهنيات جوانان را با برگزاري ميزگردهاي علمي و جلسات پرسش و پاسخ فراهم نموده و با بردباري و منطق به سوالات و نقدهاي آنان پاسخ داد.

3-3-4- استفاده از برنامههاي هنري:

روح جوان به همانمقدار كه به دنبال منطق و استدلال است همان مقدار هم به زيباييها و لطايف حساسيت نشان ميدهد؛ بنابراين نمايش تئاترها و فيلمهاي حق طلبانه و حماسي، بهرهگيري از موسيقيهاي ملي و غرور آفرين و شب شعرها و نمايشگاههاي عكس با مضمون دفاع و جنبازي ميتواند روحيهي ايثارگري و فداكاري را در دانشجويان و جوانان زنده كرده و آنان را از بيخيالي و غفلت برهاند.

3-3-5- متون درسي جذاب و پرمحتوا:

در دسترس بودن متون متنوع، عميق و پرجاذبه با محتواي عزتمندي و شهادت طلبي چه به عنوان كتابهاي درسي و چه به عنوان منابع تحقيق و پژوهش در محيطهاي دانشگاهي، نقش بسزايي در جهت دهي اذهان دانشجويان به سوي فرهنگ ايثار و شهادت ايفا نموده و زمينهي علمي گسترش اين فرهنگ را مهيا خواهد ساخت. بديهي است برگزاري نمايشگاهها و فروش با تخفيف بالاي كتاب، فراواني اين گونه منابع در كتابخانههاي دانشگاهها و راهاندازي جلسات نقدي و بررسي چنين كتابهايي در كنار برگزاري مسابقات كتابخواني و اختصاص بخشي از نمره دروس عمومي به مطالعه و تلخيص اين نوع منابع، بستر لازم را براي رسيدن به هدف فوق فراهم خواهد نمود.

3-3-6- يادكرد غرورآميز يادگاران عرصۀ ايثار:

چنانچه اساتيد و مسؤولان دانشگاهها به شكل مناسب و به موقع در كلاسها و جلساتشان افتخارات دوران انقلاب و هشت سال دفاع مقدس را يادآوري كنند و فضاي دانشگاهها را با عطر شهادت و ايثار خوشبو گردانند و استاداني كه خود در اين گونه عرصهها دستي بر آتش داشتهاند به دور از خودنمايي و برخور طلبكارانه در زمان مناسب خاطرات خويش را بازگو نموده و از شهيدان راه حق و حقيقت با احترام و خشوع ياد كنند فضايي ملكوتي در محيط دانشگاه ايجاد خواهد شد كه نفسها را به نفس شهداء و فداكاران عرصههاي ايثار و پايمردي گره خواهد شد.

طبيعي ياست كه نصب تابلوها و پوسترهايي با مضمون شهيد و شهادت و اشعار حماسي برانگيزانند در راهروها و سالنها و ديگر مكانهاي مناسب دانشگاهها رسيدن به هدف فوق را سرعت بخشيده و فضا را جوانمردانه خواهد نمود.

4- جمعبندي و نتيجهگيري

چنانچه جامعهاي خواهان برخورداري از نسلي با عزت و آمادهي ايثار و شهادت است بايد به طور بنيادي به فرهنگسازي در اين زمينه پرداخته و عوامل تأثيرگذار در ين عرصه را شناسايي كرده و با تمام ظرفيت و توان براي هر كدام از آنها برنامهريزي نمايد.

خانواده به عنوان اولين پايگاه شكلگيري ور شد شخصيت افراد، كارش را از هنگام انعقاد نطفه فرزندان تا دوران جواني آنها به طور حساب شده انجام دهد و وسايل ارتباط جمعي خود را موظف به ترويج فرهنگ ايثار و شهادت بدانند و مراكز آموزشي از كودكستان گرفته تا دانشگاه همت خود را براي ريشهدار ساختن اين فرهنگ ارزشمند به كار گيرند. هيچكدام از اين عوامل نبايد فراموش كنند كه براي فرهنگ سازي و نهادينه شدن امر فداكاري و از جان گذشتگي در راه خدا و اهداف مقدس در جامعه اسلامي، لازم است جبههي متحد و فراگير را تشكيل داده و همۀ عناصر مؤثر در اين عرصه را – حتي فراتر از آنچه كه در اين جستار به آن پرداخته شده است – در كنار هم و هماهنگ و هدفمند به ميدان آورده و در اين راه پر ارزش و ارجمند مخلصانه انجام وظيفه نمايند.

در غير اين صورت چه بسا برخي از آنها آثار مثبت و سازندهي اقدامات برخي ديگر را خنثي و بياثر سازند و زمينه را براي حاكميت روح رخوت و سازشكاري را در جامعه فراهم كنند و اين درست همان چيزي است كه دشمنان دين و كشور خواهان آن ميباشند.

پينوشتها:

1- محموديان، حسين و... دانش خانواده، ص 118، انتشارات سمت، تهران 1383.

2- مشكيني، علي، ازدواج در اسلام، ترجمه احمد جنتي، ص68 به نقل از بحار، 103/277، انتشارات ياسر، تهران 1359.

3- روزنامه خبر جنوب، دوشنبه 2 مرداد 1385.

4- ر. ك: وسايل الشعيه، ج 15، ص 136.

5- انصريان. حسين، نظام خانواده در اسلام، ص 396.

6- ر. ك: زمينه روانشناسي، ج1، ص 126.

7- ر.ك: همان ص 133.

8- ر.ك: همان ص 140.

9- ر.ك: وسايل الشيعه، ج 15، باب الرضا (ع.)

10- ميزان الحكمه، ج 10، ص 720.

11- ر.ك: نظام خانواده در اسلام، ص 437.

12- قائمي، علي، خانواده و مشكلات اخلاقي كودكان، ص 17 و نيز رجوع شود: همان صص 40 و 41.

13- ميزان الحكمه، ج 10، ص 721.

14- طباطبايي. سيد محمد حسين، آموزش دين، ج2، ص 29 و نيز جهت اطلاع بيشتر رجوع شود به: دانش خانواده، ص 91.

15- ر. ك: قائمي. علي، خانواده و مشكلات اخلاقي كودكان، ص 33 و نيز زمينه روانشناسي، ج 1، ص 151 – 158.

16- مكارم شيرازي. ناصر، يكصد و پنجاه درس زندگي، ص 15.

17- يكصد و پنجاه درس زندگي، ص 90 به نقل از نهج الفصاحه، ص 15.

18- ر.ك: تعليم و تربيت در اسلام، ص 177 و نهجالبلاغه، خطبه 29.

19- نهجابلاغه، كلمات قصار، شماره 456.

20- محدثي. جواد، پيامهاي عاشورا، ص 85 به نقل از: مناقب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 68.

21- ر.ك: حماسه حسيني، مرتضي مطهري، ج 2، ص140.

22- صحيفه سجاديه موضوعي، محسن غرويان، ص 855.

23- ر.ك: حجتي، سيد محمدب اقر، آداب تعليم و تعلم در اسلام، ص 156-157.

24- ر. ك: صحيفه سجاديه موضوعي، ص 695.

25- ر.ك: نهجالبلاغه، خطبه 29.

26- يكصد و پنجاه درس زندگي، ص 99 به نقل از نهجالفصاح، ص 15.

27- فيض حضور ولايت، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، ص 29.

28- سوره آل عمران، آيه 169.

29- ر. ك: قيام و انقلاب مهدي(ع) به ضميمه شهيد، ص 104 و فرهنگ كوثر شماره 66، ص 98.

30- نهجالبلاغه، خطبه 27، ص 34.

31- نهجالبلاغه، نامه 35، ص 420.

32- مجموعه آثار، ج2، ص 40.

33- ر.ك: قرآن كريم، آل عمران، آيه 104.

34- رسول اكرم(ص): كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيته...

35- صحيفه نور، ج 15، ص 98.

36- صحيفه نور، ج 13، ص 277.

37- همان، ج 12، ص 44.

38- عوامل معنوي و فرهنگي دفاع مقدس، ج 1، ص 114 به نقل از روزنامه جمهوري اسلامي مورخ 28/1/62. تقي زاده اكبري.

39- همان، ص 110 به نقل از مجله پيام انقلاب، شماره 211، ص 21.

40- حديث ولايت، ج2، ص 12.

41- حماسه حسيني، ج 3، ص 284.

42- ر.ك: حماسه حسني، ج 3، ص 286.

43- ر.ك: پيشوايان ما، ص 146.

44- ر.ك: حماسه حسيني، ج 2، ص 286.

45- ر.ك: همان.

46- پيشوايان ما، ص 150.

47- عوامل معنوي و فرهنگي دفاع مقدس، ج1، ص 175 به نقل از حديث ماندگار، ج 1، ص 120.

48- همان ص 176.

49- همان به نقل از حديث ماندگار، ج 2، ص 166.

50- مقام معظم رهبري در اين زمينه ميفرمايند: «نياز عمدۀ جوان هويت است، بايد هويت و هدف خودش را بشناسد، بايد بداند كيست و براي چه ميخواهد كار و تلاش كند. (فيض حضور ولايت، ص 62)»

51- ر.ك: پرورش اعتماد به نفس در كودكان، ص 75.

52- آداب تعليم و تعلم در اسلام، ص 124 به نقل از كنزالعمال 3/422 و 424.

53- ر.ك: مهارتهاي آموزشي و پرورشي، ص 134.

54- الكافي، ج 1، ص 56.

55- آداب تعليم و تعلم در اسلام، ص 302.

56- مهارتهاي آموزشي و پرورشي، ص 135.

57- مهارتهاي آموزشي و پرورشي، ص 135.

58- همان، ص 84.

59- در اين مورد مراجعه شود به: كودكان عقب ماندۀ ذهني، تاليف غلامعلي افروز، ص 74.

60- مهارتهاي آموزشي و پرورشي، ص 80-81.

61- فيض حضور ولايت، ص 24.

62- قيام و انقلاب مهدي، به ضميمه شهيد، ص 76.

63- به عنوان مثال مرحوم شهيد ثاني در شرح لمعه ميفرمايد: شيعه كسي است كه از علي(ع) پيروي نمايد. (الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه، ج 3، ص 182.)

64- تحف العقول، ص 442.

65- مديريت در پنه فرهنگها، ص 316.

66- صحيفه نور، ج 15، ص 55.

فهرست منابع و مآخذ

1- قرآن كريم، مترجمه مهدي الهي قمشهاي.

2- نهجالبلاغه، ترجمه محمد ثني.

3- اديب، عادل. (1371). پيشوايان ما. ترجمه اسدالله مبشري. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.

4- استن هاوس، گلن. (1384). پرورش اعتماد به نفس د ركودكان. ترجمه بهار ملكي. تهران: انتشارات ققنوس.

5- افروز، غلامعلي. (1363). كودكان عقب ماندۀ ذهني. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

6- الحر العامعلي. (1385). وسايل الشيعه. بيروت: انتشارات داراحياءالتراث العربي.

7- الحراني، ابن شعبه. (1367) تحف العقول في اخبار آل الرسول. ترجمه احمد جنتي. تهران: انتشاران اميركبير.

8- العاملي، زينالدين (شهيد ثاني). (1403). الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه. تعليقات سيد محمد كلانتر. بيروت: داراحياءالتراث العربي.

9- المحمدي الري شهري، محمد. (1371). ميزان الحكمه و قم: انتشارات دفتر تبليغات اسلامي.

10-انصاريان، حسين. (1379). نظام خانواده در اسلام. قم: انتشارات ام ابيها.

11- تقيزاده اكبري، علي. (1380). عوامل معنوي و فرهنگي دفاع مقدس. قم: مركز تحقيق اسلامي نمايندگي ولي فقيه در سپاه.

12- حجتي، سيد محمد باقر. (1373). آداب تعليم و تعلم د راسلام گزارش گونهاي از «منيته المريد». تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.

13- حديث ولايت. 2، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي. تهران: 1375.

14- رحيمي، محمدرضا. (1376). حديث ماندگار. تهران: نشر شاهد.

15- روزنامه خبر جنوب. دوشنبه دوم مرداد 1385.

16- ريتال، اتكينسون و... (1371). زمينه روانشناسي. مترجمان محمد تقي براهني و تهران: انتشارات رشد.

17- شعباني، حسن. (1370). مهارتهاي آموزشي و پرورشي. تهران: انتشارات سمت.

18- شنايدر، سوزان سي و بارسو، ژان لوئي. (1382). مديريت در پهنۀ فرهنگها. مترجمان سيد محمد اعرابي و داوود ايزدي. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي.

19- صحيفه نور. ج 12 و 15. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. تهران 1361-1371.

20- طباطبايي، سيد محمد حسين. (1356). آموزش دين. قم: انتشارات جهان آرا.

21- غرويان، محسن. (1382). صحيفه سجاديه موضوعي. قم: دفتر نشر معارف.

22- فيض حضور ولايت. انتشارات دفتر تبليغات اسلامي. قم: 1380.

23- قائمي، علي. (1369). خانواده و مشكلات اخلاقي كودكان. تهران: انتشارات اميري.

24- كليني، محمدبن يعقوب. (1348). اصول كافي ترجمه سيد جواد مصطفوي. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بيت(ع).

25- محدثي، جواد (1381). پيامهاي عاشورا. قم: پژوهشكده تبليغات اسلامي نمايندگي ولي فقيه در سپاه.

26- محموديان، حسين و... (1383) دانش خانواده. تهران: انتشارات سمت.

27- مشكيني، علي. (1359). ازدواج در اسلام. ترجمه احمد جنتي. تهران: انتشارات ياسر.

28- مطهري، مرتضي. (1376). تعليم و تربيت در اسلام. قم: انتشارات صدرا.

29- مطهري، مرتضي. (1365). حماسه حسني. قم: انتشارات صدرا.

30- مطهري، مرتضي. (1400). قيام و انقلاب محمدي(ع) به ضميمه شهيد. قم: انتشارات صدرا.

31- مكارم شيرازي، ناصر. (1397). يكصد و پنجاه درس زندگي. قم: انتشارات نسل جوان، قم 1397 ه. ق.

ارسالي از دفتر مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران استان فارس

نوينسده: عبدالحميد فرزانه عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي شيراز