مجموعه مقالات دفتر مطالعات وپژوهش‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران/ «ویژه جنگ رمضان» / ۹

فرسایش خاموش اقناع در گفتمان مقاومت/ بازخوانی نسبت روایت، تجربه و کنش در پویایی اجتماعی ایثار

برای نسل‌هایی که تجربه مستقیم از شکل‌گیری گفتمان مقاومت ندارند، کیفیت روایت‌ها تعیین‌کننده میزان نفوذ این گفتمان است. تحلیل‌های اخیر نشان می‌دهد که استانداردسازی روایت‌ها و فاصله گرفتن آنها از واقعیت‌های زیسته، موجب شده گفتمان مقاومت در سطح شناختی پذیرفته شود، اما در سطح رفتار اجتماعی عمق نیابد.

کد خبر: ۶۲۰۰۲۲

سه‌شنبه - ۰۵ خرداد ۱۴۰۵ / 1405 05 March

مقدمه:
از اقناع برآمده از تجربه تا مسئله بازتولید آن

گفتمان مقاومت در ایران، برخلاف بسیاری از الگو‌های صرفاً نظری، در متن تجربه‌های عینی و در دل موقعیت‌های واقعی شکل گرفته است. این ویژگی، به آن نوعی «اقناع برآمده از واقعیت» بخشیده؛ اقناعی که نه از مسیر تکرار، بلکه از طریق مشاهده، زیست جمعی و درک نتایج شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، گفتمان نه‌تنها پذیرفته می‌شود، بلکه در بزنگاه‌های تاریخی به کنش اجتماعی تبدیل می‌گردد.

با این حال، هر گفتمانی که از مرحله شکل‌گیری عبور می‌کند و وارد مرحله تثبیت و نهادینه‌سازی می‌شود، با یک چالش جدید مواجه خواهد شد: چگونگی حفظ همان کیفیت اقناع در شرایطی که فاصله زمانی از تجربه اولیه افزایش یافته و انتقال معنا بیش از گذشته از طریق روایت‌ها و بازنمایی‌ها صورت می‌گیرد. در این مرحله، مسئله دیگر «وجود گفتمان» نیست، بلکه «نحوه گردش آن در جامعه» است.

تحلیل‌های موجود نشان می‌دهد که در این فرآیند، سه تغییر به‌هم‌پیوسته رخ داده است: شکل‌گیری فاصله میان روایت و تجربه، تبدیل تدریجی ایثار از کنش به نماد، و در نهایت افت اقناع اجتماعی. این سه سطح، نه مستقل از یکدیگر، بلکه در یک رابطه علّی و تقویت‌کننده عمل می‌کنند و در مجموع، کیفیت اثرگذاری گفتمان را تعیین می‌کنند.

شکاف روایت و تجربه؛ آغاز یک فاصله پنهان

در مراحل اولیه شکل‌گیری گفتمان مقاومت، روایت‌ها به‌طور طبیعی بازتابی از تجربه‌های زیسته بودند. آنچه گفته می‌شد، با آنچه در میدان واقعیت رخ داده بود، هم‌راستا بود و همین هم‌راستایی، امکان درک عمیق و همذات‌پنداری را فراهم می‌کرد. در این وضعیت، گفتمان نه‌تنها قابل فهم، بلکه قابل لمس بود.

اما با گذشت زمان و تثبیت روایت‌ها، این نسبت به‌تدریج دچار تغییر شده است. روایت‌ها، به‌عنوان ابزار انتقال معنا، ناگزیر از نوعی قالب‌گیری و استانداردسازی هستند. این فرآیند، اگرچه برای انتقال گسترده ضروری است، اما هم‌زمان بخشی از پیچیدگی و چندلایگی تجربه را حذف می‌کند. در نتیجه، فاصله‌ای میان «واقعیت زیسته» و «روایت منتقل‌شده» شکل می‌گیرد.

این فاصله، در ابتدا محدود و قابل چشم‌پوشی است، اما با تداوم، می‌تواند به یک شکاف گفتمانی تبدیل شود. در چنین شرایطی، مخاطب با مفهومی مواجه است که آن را می‌شناسد، اما لزوماً آن را در زندگی خود بازتولید نمی‌کند. گفتمان، در سطح شناختی باقی می‌ماند، اما به همان میزان به سطح کنش منتقل نمی‌شود.

این وضعیت، به‌ویژه در مواجهه نسل‌های جدید با گفتمان مقاومت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نسلی که تجربه مستقیم از موقعیت‌های اولیه ندارد، بیش از هر چیز به کیفیت روایت‌ها وابسته است. اگر این روایت‌ها نتوانند پیوندی واقعی با مسائل و موقعیت‌های امروز برقرار کنند، گفتمان به‌تدریج از افق ذهنی این نسل فاصله می‌گیرد.

در این چارچوب، شکاف روایت و تجربه را می‌توان نقطه آغاز یک زنجیره دانست؛ زنجیره‌ای که در ادامه، ماهیت گفتمان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

نمادین شدن ایثار؛ تغییر ماهیت از کنش به بازنمایی

یکی از مهم‌ترین پیامد‌های شکل‌گیری این شکاف، تغییر تدریجی ماهیت ایثار است. ایثار، در اصل خود، یک کنش واقعی است؛ کنشی که در آن، فرد در یک موقعیت مشخص، انتخابی پرهزینه را برمی‌گزیند. این کنش، به‌دلیل ارتباط مستقیم با واقعیت، دارای بار معنایی عمیقی است و همین عمق، آن را به منبعی برای تولید معنا تبدیل می‌کند.

اما در فرآیند بازنمایی، این کنش به‌تدریج در قالب نمادها، تصاویر و روایت‌های تثبیت‌شده قرار می‌گیرد. این نمادها، نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی دارند، اما زمانی که جایگزین کنش شوند، به‌تدریج ماهیت گفتمان را تغییر می‌دهند. در این وضعیت، ایثار بیش از آنکه تجربه شود، «نمایش داده می‌شود».

تحلیل‌های موجود نشان می‌دهد که در بسیاری از رویکردها، ایثارگران به‌عنوان سوژه‌های بازنمایی تعریف می‌شوند، نه به‌عنوان کنشگرانی فعال در فرآیند تولید معنا. این جابه‌جایی، موجب می‌شود که گفتمان از درون خود تغذیه نشود و به بازتولید بیرونی وابسته گردد.

در چنین شرایطی، گفتمان به‌تدریج به سمت نوعی ایستایی حرکت می‌کند. روایت‌ها تکرار می‌شوند، اما کمتر با شرایط جدید تطبیق می‌یابند. مفاهیم حفظ می‌شوند، اما کمتر در موقعیت‌های جدید به کنش تبدیل می‌شوند. این وضعیت، نه به معنای حذف گفتمان، بلکه به معنای کاهش پویایی آن است.

نمادین شدن ایثار، در واقع مرحله‌ای میانی در این فرآیند است؛ مرحله‌ای که در آن، گفتمان هنوز حضور دارد، اما رابطه آن با کنش واقعی تضعیف شده است. اگر این روند ادامه یابد، گفتمان به‌تدریج از سطح «نیروی محرک» به سطح «مرجع نمادین» منتقل می‌شود.

افت اقناع اجتماعی؛ پیامد نهایی یک تغییر تدریجی

شکاف میان روایت و تجربه، و نمادین شدن ایثار، در نهایت به پدیده‌ای منجر می‌شود که می‌توان آن را «افت اقناع گفتمانی» نامید. این افت، نه به‌صورت ناگهانی، بلکه به‌تدریج و در قالب تغییر در کیفیت ارتباط گفتمان با جامعه ظاهر می‌شود.

در این وضعیت، گفتمان مقاومت همچنان به‌عنوان یک مرجع معتبر شناخته می‌شود، اما نقش آن در شکل‌دهی به رفتار، نسبت به گذشته یکنواخت‌تر می‌شود. مخاطب، گفتمان را می‌پذیرد، اما لزوماً آن را در تصمیم‌ها و انتخاب‌های خود وارد نمی‌کند. این فاصله، نشان‌دهنده کاهش «انرژی کنش‌زا» در گفتمان است.

تحلیل‌های انجام‌شده این وضعیت را با مفاهیمی، چون «افت اقناع» و «کاهش اثرگذاری اجتماعی» توصیف می‌کند. نکته مهم این است که این افت، ناشی از ضعف در محتوا نیست، بلکه نتیجه تغییر در نحوه بازتولید و انتقال آن است.

در چنین شرایطی، تلاش برای افزایش حجم فعالیت‌ها یا تنوع در قالب‌های ارائه، اگرچه می‌تواند بخشی از مسئله را پوشش دهد، اما به‌تنهایی قادر به حل آن نیست. زیرا مسئله اصلی، در سطحی عمیق‌تر قرار دارد: در نسبت میان معنا، تجربه و کنش.

بازسازی چرخه معنا در گفتمان مقاومت

آنچه از این تحلیل برمی‌آید، این است که گفتمان مقاومت همچنان از ظرفیت بالایی برای تأثیرگذاری برخوردار است. این گفتمان، در مقاطع مختلف، توانسته است خود را به‌عنوان یک نیروی تعیین‌کننده نشان دهد. مسئله امروز، نه در اصل گفتمان، بلکه در نحوه بازتولید آن در شرایط جدید است.

برای حفظ و تقویت این گفتمان، ضروری است که پیوند میان روایت، تجربه و کنش دوباره برقرار شود. این پیوند، زمانی شکل می‌گیرد که ایثار از سطح نماد به سطح امکان بازگردد، و تجربه‌های زنده، بار دیگر در مرکز تولید معنا قرار گیرند.

در چنین حالتی، گفتمان از حالت ایستا خارج شده و به یک جریان پویا تبدیل می‌شود؛ جریانی که نه‌تنها گذشته را حفظ می‌کند، بلکه در زمان حال نیز معنا تولید کرده و به آینده جهت می‌دهد. این همان نقطه‌ای است که در آن، مقاومت از سطح بازنمایی عبور کرده و به سطح «قدرت اجتماعی پایدار» می‌رسد—قدرتی که نه وابسته به تکرار، بلکه متکی بر بازتولید مستمر معنا در متن زندگی اجتماعی است.

انتهای پیام/