شکاف پنهان در قدرت اجتماعی مقاومت/ چرا یک گفتمان تثبیت‌شده، به‌طور کامل به نیروی فراگیر اجتماعی تبدیل نمی‌شود؟

بازگشت به معماری قدرت اجتماعی مقاومت

مجموعه مقالات دفتر مطالعات وپژوهش‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران/ «ویژه جنگ رمضان» / ۷: تحولات معاصر در حوزه حکمرانی فرهنگی ایثار نشان می‌دهد که مسئله اصلی، کمبود ظرفیت یا سیاست نیست، بلکه نوع اتصال و سازمان‌دهی این ظرفیت‌هاست. وقتی مدیریت گفتمان مقاومت در قالب منطق گزارش‌دهی تعریف شود، «انجام فعالیت» جایگزین «ایجاد تغییر» می‌شود. برای تبدیل گفتمان مقاومت از یک تجربه تاریخی به یک قدرت اجتماعی فراگیر، ضروری است از تمرکز صرف بر شاخص‌های کمی فاصله گرفته و بر بازتولید معنا و اتصال واقعی میان نهاد‌ها و جامعه تمرکز کرد.

کد خبر: ۶۲۰۰۱۵

شنبه - ۰۹ خرداد ۱۴۰۵ / 1405 09 March

مقدمه:

از اثبات مقاومت تا مسئله بازتولید آن

در منظومه تحولات معاصر، کمتر پدیده‌ای را می‌توان یافت که به اندازه «مقاومت» در تجربه جمهوری اسلامی ایران، هم در میدان واقعیت آزموده شده باشد و هم در سطح نظری، محل بحث و تحلیل قرار گرفته باشد. مقاومت در ایران، نه صرفاً یک واکنش مقطعی به تهدیدات، بلکه به‌تدریج به یک منطق پایدار در تنظیم رفتار سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی تبدیل شده است؛ منطقی که توانسته در شرایط نابرابر، مسیر تحولات را تغییر دهد و معادلات تثبیت‌شده را به چالش بکشد.

با این حال، آنچه در این مرحله اهمیت می‌یابد، دیگر اثبات کارآمدی مقاومت نیست. این مرحله پشت سر گذاشته شده است. مسئله اکنون در سطحی عمیق‌تر مطرح می‌شود: چگونه می‌توان این گفتمان را به‌گونه‌ای بازتولید کرد که نه‌تنها در شرایط استثنایی، بلکه در بطن زندگی روزمره جامعه نیز به یک نیروی زنده و اثرگذار تبدیل شود؟ چرا گفتمانی که در لحظات تاریخی توان بسیج‌کنندگی بالایی دارد، در برخی سطوح اجتماعی با کاهش عمق اثرگذاری مواجه می‌شود؟

این پرسش، پرسشی از جنس تردید نیست؛ بلکه از جنس «تعمیق فهم یک الگوی موفق» است. تحلیل‌های صورت‌گرفته در حوزه حکمرانی فرهنگی ایثار نشان می‌دهد که مسئله اصلی در اینجا، نه کمبود مفهوم، نه ضعف در محتوا و نه حتی فقدان سیاست‌های رسمی است. مسئله در سطح دیگری قرار دارد: در نحوه اتصال، سازمان‌دهی و بازتولید این سرمایه معنایی در بستر اجتماعی. به بیان دقیق‌تر، آنچه با آن مواجهیم، نوعی گسست در «معماری تبدیل معنا به کنش» است؛ جایی که یک گفتمان قدرتمند، در فرآیند انتقال به سطح رفتار اجتماعی، با نوعی افت کارکرد مواجه می‌شود.

در چنین چارچوبی، بازخوانی این شکاف نه‌تنها ضروری، بلکه تعیین‌کننده مسیر آینده است. زیرا هر گفتمانی که نتواند خود را به‌صورت مستمر بازتولید کند، حتی اگر ریشه در یک تجربه تاریخی عمیق داشته باشد، به‌تدریج از سطح کنش اجتماعی فاصله خواهد گرفت. در مقابل، گفتمانی که بتواند این بازتولید را به‌درستی سامان دهد، نه‌تنها گذشته خود را حفظ می‌کند، بلکه آینده را نیز شکل می‌دهد.

۱. از تراکم نهادی تا فقدان جریان؛ مسئله اتصال در حکمرانی مقاومت

در سطح رسمی، گفتمان ایثار و مقاومت از پشتوانه‌ای گسترده برخوردار است. نهاد‌های متنوع، سازوکار‌های سیاست‌گذاری، برنامه‌های فرهنگی و رسانه‌ای، و شبکه‌ای از فعالیت‌های رسمی، همگی در راستای تثبیت و ترویج این گفتمان شکل گرفته‌اند. این تراکم نهادی، در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از یک نظام فعال و منسجم تلقی شود؛ نظامی که از ابزار‌های مختلف برای انتقال معنا بهره می‌گیرد.

اما تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که حضور اجزا، لزوماً به معنای شکل‌گیری یک «نظام هم‌افزا» نیست. آنچه در بسیاری از موارد مشاهده می‌شود، نوعی هم‌جواری نهادی است، نه یک اتصال واقعی و پویا. اجزا در کنار یکدیگر قرار دارند، اما در یک مسیر مشترک، با هدفی هماهنگ و در قالب یک چرخه تقویت‌کننده عمل نمی‌کنند. این وضعیت، به‌تدریج منجر به شکل‌گیری نوعی پراکندگی در سطح اثرگذاری می‌شود.

در چنین شرایطی، گفتمان در سطح نمادین و رسمی حضوری پررنگ دارد، اما این حضور لزوماً به همان میزان در سطح رفتار اجتماعی بازتاب نمی‌یابد. به بیان دیگر، نوعی فاصله میان «تراکم فعالیت» و «عمق اثرگذاری» شکل می‌گیرد. این همان نکته‌ای است که در تحلیل، به‌عنوان فقدان اتصال نظام‌مند میان ظرفیت‌ها مطرح شده است؛ جایی که مسئله اصلی، نه کمبود منابع، بلکه نبود سازوکاری برای به‌کارگیری هماهنگ آنهاست.

در ادامه، شکل اداره این حوزه نیز اهمیت می‌یابد. هنگامی که مدیریت گفتمان مقاومت، به‌طور کامل در قالب منطق بروکراتیک تعریف شود، تمرکز به‌طور طبیعی به سمت فعالیت‌های قابل برنامه‌ریزی و قابل گزارش سوق پیدا می‌کند. این منطق، اگرچه در بسیاری از حوزه‌ها کارآمد است، اما در مواجهه با پدیده‌ای مانند ایثار، که ریشه در تجربه، معنا و انگیزش درونی دارد، با محدودیت‌هایی مواجه می‌شود.

در این وضعیت، آنچه برجسته می‌شود، «انجام فعالیت» است، نه «ایجاد تغییر». به‌تدریج، گفتمان از یک جریان زنده اجتماعی، به مجموعه‌ای از برنامه‌های منظم، اما کم‌عمق تبدیل می‌شود. حتی ساختار‌هایی که با هدف هماهنگی ایجاد شده‌اند، در صورت فقدان مأموریت مشترک و نظام بازخورد مؤثر، ممکن است به جای آنکه موتور محرک باشند، به بستری برای تبادل اطلاعات و گزارش تبدیل شوند.

این وضعیت را نمی‌توان به‌عنوان ناکارآمدی مطلق توصیف کرد؛ بلکه باید آن را نوعی «کاهش کارایی گفتمانی» دانست. گفتمان حضور دارد، اما در تبدیل این حضور به کنش اجتماعی مستمر، با محدودیت مواجه است. این همان شکاف پنهانی است که در سطح اول دیده نمی‌شود، اما در سطح اثرگذاری، نقش تعیین‌کننده دارد.

۲. گسست از درون؛ حذف کنشگر و افت اقناع اجتماعی

گفتمان‌های پایدار، همواره از درون خود تغذیه می‌شوند. آنها نیازمند کنشگرانی هستند که نه‌فقط حامل پیام، بلکه تولیدکننده معنا باشند. در حوزه ایثار و مقاومت، این کنشگران، کسانی هستند که این مسیر را در سطحی واقعی تجربه کرده‌اند؛ افرادی که می‌توانند معنا را از سطح روایت به سطح زیست منتقل کنند.

با این حال، یکی از چالش‌های مهم در وضعیت فعلی، تغییر جایگاه این کنشگران است. در بسیاری از رویکردها، ایثارگران بیش از آنکه در جایگاه «فاعل معنا» قرار گیرند، به‌عنوان «موضوع سیاست‌های فرهنگی» یا «سوژه بازنمایی» دیده می‌شوند. این جابه‌جایی، اگرچه ممکن است در سطح ظاهری چندان برجسته نباشد، اما در سطح گفتمانی، پیامد‌های عمیقی دارد.

زمانی که گفتمان از درون خود تغذیه نشود، ناگزیر از بیرون بازتولید می‌شود. این بازتولید، حتی اگر دقیق و منظم باشد، فاقد آن عمق و اصالتی است که از تجربه زیسته ناشی می‌شود. در نتیجه، نوعی فاصله میان آنچه گفته می‌شود و آنچه احساس می‌شود شکل می‌گیرد. این فاصله، به‌تدریج به کاهش قدرت اقناع منجر می‌شود.

در کنار این مسئله، نحوه سنجش و ارزیابی نیز بر وضعیت اثر می‌گذارد. در بسیاری از موارد، شاخص‌های ارزیابی بر پایه داده‌های کمی تعریف می‌شوند: تعداد برنامه‌ها، میزان تولید محتوا، گستره مخاطبان. این شاخص‌ها، به‌دلیل سادگی اندازه‌گیری، جذاب هستند، اما لزوماً بازتاب‌دهنده «اثر واقعی» نیستند. در حالی که مسئله اصلی در حوزه فرهنگ، تغییر در نگرش، ادراک و رفتار است، این تغییرات به‌راحتی در قالب شاخص‌های کمی قابل سنجش نیستند.

نتیجه این عدم تطابق، شکل‌گیری نوعی تصویر نادقیق از واقعیت است. ممکن است حجم فعالیت‌ها افزایش یابد، اما عمق اثرگذاری کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، سیستم تصور می‌کند که در حال پیشرفت است، در حالی که در سطحی پنهان، از هدف اصلی فاصله می‌گیرد.
پیامد نهایی این روند، شکل‌گیری شکاف میان «روایت رسمی» و «تجربه زیسته» است. گفتمان مقاومت، در سطح رسمی همچنان منسجم، پررنگ و قدرتمند است؛ اما در سطح زیست اجتماعی، این پیوند به همان میزان عمیق نیست. این همان وضعیتی است که در تحلیل، با مفاهیمی، چون گسست تجربه زیسته، افت اقناع و حاشیه‌نشینی گفتمان توصیف شده است.

با این حال، باید به یک نکته کلیدی توجه داشت: این وضعیت به معنای تضعیف بنیادین گفتمان مقاومت نیست. برعکس، نشان می‌دهد که این گفتمان وارد مرحله‌ای شده که در آن، کیفیت بازتولید اهمیت بیشتری از اصل وجود آن پیدا کرده است. در چنین مرحله‌ای، کوچک‌ترین اختلال در سازوکار‌های انتقال معنا، می‌تواند به‌سرعت در سطح اثرگذاری نمایان شود.

بازگشت به معماری قدرت اجتماعی مقاومت

آنچه از این تحلیل برمی‌آید، این است که گفتمان مقاومت همچنان یکی از عمیق‌ترین منابع قدرت اجتماعی در ایران است. این گفتمان، در مقاطع حساس، توانسته است خود را به‌عنوان یک نیروی تعیین‌کننده نشان دهد و مسیر تحولات را تغییر دهد. مسئله امروز، نه حفظ این گفتمان، بلکه تعمیق، بازآرایی و جاری‌سازی آن در لایه‌های مختلف جامعه است.

برای تحقق این هدف، نیاز به یک تغییر رویکرد وجود دارد: عبور از تمرکز صرف بر ساختار‌ها و فعالیت‌ها، به سمت بازطراحی روابط میان معنا، کنش و تجربه. زمانی که این سه عنصر در یک چرخه تقویت‌کننده قرار گیرند، گفتمان از سطح نماد عبور کرده و به سطح رفتار اجتماعی می‌رسد.

در چنین وضعیتی، مقاومت دیگر صرفاً در لحظات بحران فعال نمی‌شود، بلکه به بخشی از منطق تصمیم‌گیری و کنش روزمره جامعه تبدیل می‌گردد. این همان نقطه‌ای است که یک گفتمان، از یک تجربه تاریخی موفق، به یک الگوی پایدار قدرت تبدیل می‌شود؛ الگویی که نه‌تنها گذشته را تبیین می‌کند، بلکه آینده را نیز شکل می‌دهد.

اگر این بازآرایی به‌درستی انجام شود، آنچه امروز به‌عنوان یک شکاف پنهان شناخته می‌شود، می‌تواند به نقطه‌ای برای جهش تبدیل گردد؛ جایی که ظرفیت‌های موجود، به‌جای آنکه به‌صورت پراکنده عمل کنند، در یک مسیر هم‌افزا قرار گیرند و گفتمان مقاومت را از سطح حضور رسمی، به سطح قدرت اجتماعی فراگیر ارتقا دهند. در آن نقطه، دیگر مقاومت صرفاً یک واژه نخواهد بود، بلکه به یک واقعیت جاری در متن زندگی اجتماعی بدل می‌شود؛ واقعیتی که بی‌نیاز از تأکید، خود را در رفتار، انتخاب و افق آینده جامعه بازتولید می‌کند.

انتهای پیام/