مجموعه مقالات دفتر مطالعات وپژوهش‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران/ «ویژه جنگ رمضان» / ۶

کنشگری ایثار و بازتولید معنا در گفتمان مقاومت/ بازخوانی نقش عامل انسانی در پویایی یک الگوی اجتماعی

گفتمان مقاومت ریشه در کنش‌های واقعی و تجربه‌های زیسته دارد، نوعی تغییر تدریجی «بازنمایی» را جایگزین «کنش» در فرآیند تولید معنا کرده است. مفهوم ایثار به عنوان ماهیت معنا، استدلال بر این دارد که ماندگاری گفتمان در گروِ عبور از حافظه‌ی تاریخیِ ثابت و بازگشت به کنشگری پویای انسان‌هاست؛ رویکردی که می‌تواند فاصله میان روایت رسمی و زیست اجتماعی را کاهش داده و انعطاف‌پذیری گفتمان را در نسل جدید احیا کند.

کد خبر: ۶۱۹۹۹۵

چهارشنبه - ۳۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ / 1405 30 February

مقدمه:

گفتمان‌هایی که توان ماندگاری در تاریخ را پیدا می‌کنند، معمولاً از دل تجربه‌های عینی و کنش‌های واقعی شکل می‌گیرند، نه از طریق صورت‌بندی‌های انتزاعی و طراحی‌های صرفاً نظری. مقاومت در ایران نیز از همین جنس است؛ پدیده‌ای که پیش از آنکه در قالب مفهوم، سیاست یا روایت تثبیت شود، در میدان واقعیت و در متن انتخاب‌های انسانی شکل گرفته است. آنچه این گفتمان را از بسیاری از الگو‌های مشابه متمایز می‌کند، همین پیوند اولیه و عمیق آن با «کنش» است؛ کنشی که در شرایط واقعی، اغلب در موقعیت‌های پرهزینه و در برابر گزینه‌های بدیل شکل گرفته و به همین دلیل، حامل نوعی معناست که صرفاً از طریق توصیف قابل انتقال نیست.

با این حال، در مسیر نهادینه شدن این گفتمان، نوعی تغییر تدریجی در نسبت میان کنش و روایت پدید آمده است؛ تغییری که در نگاه نخست، بخشی طبیعی از فرآیند تثبیت یک گفتمان تلقی می‌شود، اما در صورت تداوم، می‌تواند به کاهش پویایی آن بینجامد. در این فرآیند، آنچه پیش‌تر در سطح کنش تولید می‌شد، به‌تدریج در سطح روایت بازنمایی می‌شود و این بازنمایی، به مرور جایگزین منبع اصلی تولید معنا می‌گردد. نتیجه این جابه‌جایی، نه حذف کامل معنا، بلکه تغییر در کیفیت آن است؛ تغییری که در سطح ارتباط گفتمان با جامعه قابل مشاهده می‌شود.

مفهوم ایثار به عنوان ماهیت معنا

تحلیل‌های انجام‌شده در حوزه مطالعات ایثار نشان می‌دهد که یکی از ویژگی‌های غالب در بسیاری از رویکرد‌های موجود، تعریف ایثارگران به‌عنوان «موضوع» سیاست‌های فرهنگی یا «سوژه» بازنمایی است، نه به‌عنوان کنشگرانی که همچنان در فرآیند تولید و بازتولید معنا نقش دارند. این تغییر در جایگاه، اگرچه ممکن است در سطح ظاهری چندان برجسته نباشد، اما در سطح گفتمانی، پیامد‌هایی دارد که به‌تدریج بر کیفیت و عمق اثرگذاری این گفتمان تأثیر می‌گذارد.

برای فهم این مسئله، لازم است به تفاوت بنیادین میان «تجربه» و «بازنمایی تجربه» توجه شود. تجربه، امری زنده، چندلایه و وابسته به موقعیت است. در تجربه، معنا از دل مواجهه با واقعیت شکل می‌گیرد و به همین دلیل، دارای عمق و پیچیدگی است. در مقابل، بازنمایی تجربه، ناگزیر از نوعی ساده‌سازی است. روایت، برای آنکه قابل انتقال باشد، باید از میان لایه‌های مختلف تجربه، برخی را برجسته و برخی دیگر را حذف کند. این فرآیند، اگرچه اجتناب‌ناپذیر است، اما در صورت غلبه، می‌تواند به کاهش غنای معنایی منجر شود.

در گفتمان مقاومت، این تفاوت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. زیرا آنچه این گفتمان را به یک منبع قدرت اجتماعی تبدیل کرده، نه صرفاً محتوای آن، بلکه توان آن در ایجاد پیوند میان معنا و کنش است. این پیوند، از طریق حضور فعال کنشگرانی شکل گرفته که معنا را در عمل تجربه کرده‌اند. زمانی که این حضور کمرنگ می‌شود و جای خود را به بازنمایی‌های تثبیت‌شده می‌دهد، گفتمان به‌تدریج از منبع اصلی تغذیه خود فاصله می‌گیرد.

این فاصله، به‌صورت مستقیم در سطح اقناع اجتماعی قابل مشاهده است. گفتمانی که از دل تجربه زنده برمی‌آید، به‌دلیل نزدیکی به واقعیت، امکان همذات‌پنداری بیشتری ایجاد می‌کند. مخاطب، در این حالت، نه‌تنها پیام را درک می‌کند، بلکه می‌تواند خود را در موقعیت‌های مشابه تصور کند. اما زمانی که گفتمان عمدتاً در قالب روایت‌های از پیش تعریف‌شده بازتولید می‌شود، این امکان کاهش می‌یابد. مخاطب با مفهومی مواجه است که آن را می‌شناسد، اما لزوماً با آن درگیر نمی‌شود.

این وضعیت، به‌تدریج به شکل‌گیری نوعی فاصله میان گفتمان و زیست اجتماعی منجر می‌شود. گفتمان، در سطح رسمی همچنان حاضر و حتی پررنگ است، اما در سطح رفتار اجتماعی، حضور آن یکنواخت نیست. این همان وضعیتی است که در تحلیل، با مفاهیمی، چون «گسست تجربه زیسته» و «افت اقناع گفتمانی» توصیف شده است.

نکته مهم در اینجا، نحوه مواجهه با این وضعیت است. یکی از واکنش‌های رایج، تلاش برای تقویت سطح روایت است: تولید محتوای بیشتر، استفاده از قالب‌های جدید، یا به‌روز کردن زبان بیان. این اقدامات، در جای خود می‌توانند مفید باشند، اما اگر مسئله در سطح عمیق‌تری قرار داشته باشد، اثر آنها محدود خواهد بود. زیرا آنچه تغییر کرده، نه صرفاً شکل بیان، بلکه نسبت میان معنا و منبع تولید آن است.

در چنین شرایطی، بازگشت به سطح تولید معنا اهمیت پیدا می‌کند. این بازگشت، به معنای کنار گذاشتن روایت نیست، بلکه به معنای بازتعریف جایگاه آن در نسبت با کنش است. روایت، زمانی می‌تواند نقش خود را به‌درستی ایفا کند که به‌عنوان بازتابی از یک واقعیت زنده عمل کند، نه جایگزین آن. به بیان دیگر، گفتمان مقاومت برای حفظ پویایی خود، نیازمند آن است که امکان تولید مستمر معنا از دل کنش‌های واقعی را فراهم کند.

در این چارچوب، نقش کنشگر بار دیگر برجسته می‌شود. کنشگر، نه صرفاً به‌عنوان حامل یک تجربه گذشته، بلکه به‌عنوان عاملی که در زمان حال نیز در حال مواجهه با موقعیت‌های واقعی است. این مواجهه‌ها، حتی اگر در قالب‌های متفاوتی نسبت به گذشته شکل بگیرند، همچنان می‌توانند منبع تولید معنا باشند. به همین دلیل، محدود کردن نقش ایثارگر به سطح بازنمایی، به معنای نادیده گرفتن این ظرفیت پویا است.

بازتعریف این نقش، مستلزم تغییر در نحوه مواجهه با تجربه ایثار است. به‌جای تثبیت آن در قالب روایت‌های ثابت، باید امکان بازخوانی، بازتفسیر و پیوند آن با مسائل معاصر فراهم شود. در چنین حالتی، تجربه ایثار از یک «حافظه تاریخی» به یک «منبع زنده معنا» تبدیل می‌شود که می‌تواند در شرایط جدید نیز الهام‌بخش باشد.

نقش گفتمانی مقاومت

این فرآیند، در نهایت به بازسازی پیوند میان گفتمان و زیست اجتماعی منجر می‌شود. زمانی که معنا از دل تجربه‌های واقعی و متناسب با شرایط زمانه تولید شود، گفتمان نیز به‌طور طبیعی در رفتار و انتخاب‌های اجتماعی بازتاب می‌یابد. در این حالت، دیگر نیازی به تأکید مداوم بر گفتمان نیست؛ زیرا در بطن زندگی اجتماعی جریان دارد.

در نهایت، می‌توان گفت که گفتمان مقاومت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قدرت اجتماعی در ایران، همچنان از ظرفیت بالایی برای تداوم و تعمیق برخوردار است. آنچه این ظرفیت را بالفعل یا محدود می‌کند، نه سطح مفاهیم، بلکه نحوه سازمان‌دهی فرآیند تولید و بازتولید معناست. زمانی که این فرآیند به‌گونه‌ای طراحی شود که کنشگران در مرکز آن قرار گیرند و تجربه زیسته به‌عنوان منبع اصلی معنا حفظ شود، گفتمان نه‌تنها باقی می‌ماند، بلکه در هر دوره، خود را بازسازی می‌کند.

در چنین وضعیتی، مقاومت دیگر صرفاً یک روایت از گذشته نخواهد بود، بلکه به یک منطق زنده در زمان حال تبدیل می‌شود؛ منطقی که می‌تواند در شرایط متغیر، خود را تطبیق دهد و همچنان به‌عنوان یکی از عوامل شکل‌دهنده به آینده عمل کند. این همان نقطه‌ای است که در آن، گفتمان از سطح بازنمایی عبور کرده و به سطح تولید مستمر معنا می‌رسد—سطحی که در آن، قدرت نه در تکرار، بلکه در بازآفرینی نهفته است.

انتهای پیام/