اسناد شهدا؛ «ریشه‌های مقاومت»

به مناسبت روز «اسناد ملی و میراث مکتوب»؛ یادداشتی از سعید گنجی، مدیرکل اسناد و انتشارات بنیاد شهید و امور ایثارگران

کد خبر: ۶۱۹۳۰۳

پنجشنبه - ۱۷ ارديبهشت ۱۴۰۵ / 1405 17 February

حفظ و نگهداری از اسناد فرهنگیِ شهدا و ایثارگران؛ پاسداری از حافظه تاریخی و فرهنگی ملت ایران است. این اسناد از جمله نامه‌ها، خاطرات مکتوب، وصیت‌نامه‌ها، عکس‌ها، دست‌نوشته‌ها، پوسترها، سرودها... بخشی از هویت اجتماعی ما را شکل داده و نشان می‌دهد که ایستادگی، ایمان و وطن دوستی چگونه در زندگی مردم ایران تجلی یافته است.
از سوی دیگر، اسناد فرهنگی شهدا و ایثارگران منبع ارزشمندِ پژوهش تاریخی و مطالعات اجتماعی هستند. مورخان و پژوهشگران با اتکا به این مدارک می‌توانند روایت‌های دقیق‌تری از رویدادهای مهم تاریخ ایران ارائه دهند؛ روایت‌هایی که تنها به کلی‌گویی بسنده نمی‌کنند. به‌وسیله اسناد، زمان‌مند بودن رخدادها، جزئیات تصمیم‌ها، زبان رایج در دوره‌های مختلف و حتی تغییرات نگرش‌ها قابل بررسی می‌شود. در نتیجه، کیفیت تحقیقات و عمق فهم ما از تاریخ افزایش می‌یابد.
اهمیت دیگرِ نگهداری اسناد، جلوگیری از تحریف و فراموشی تاریخی است. روایت‌ها به مرور زمان می‌توانند دچار دستکاری، تغییر یا اغراق شوند. حفظ و صیانت از اسناد فرهنگی ایثارگران کمک می‌کند تا  روایت‌ها بر پایه سند شکل بگیرد، نه صرفاً بر اساس روایت ها و نقل قول‌های شفاهی.
افزون بر این، اسناد فرهنگی ایثارگران نقش مهمی در آموزش و انتقال ارزش‌ها دارند. یک نامه یا دست‌نوشته می‌تواند اثر عمیق‌تری از یک سخنرانی عمومی بگذارد؛ چون صدای فردی را بازمی‌تاباند که در دل یک واقعه تاریخی حضور داشته است. دانش‌آموزان، دانشجویان و پژوهشگران از طریق این اسناد با ارزش‌هایی چون شجاعت، مسئولیت‌پذیری در قبال وطن، ایثار، امید و پایبندی به آرمان‌ها آشنا می‌شوند. بدین ترتیب، آموزش از حالت نظری خارج شده و به تجربه زیسته و ملموس نزدیک می‌شود.
همچنین نگهداری اسناد، زمینه‌ساز تولید محتواهای فرهنگیِ تازه است. امروزه بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی هنری از نمایشگاه‌های موضوعی گرفته تا کتاب، مستند، پادکست و تولیدات رسانه‌ای به اسناد اصیل نیاز دارند. اگر این منابع در دسترس و سالم نباشند، نتیجه یا ضعیف می‌شود یا به سمت استفاده از روایت‌های غیرمستند می‌رود. حفظ روشمند و علمی اسناد، به طور مستقیم کیفیت آثار فرهنگی را بالا می‌برد و به غنای فرهنگی جامعه کمک می‌کند.
در کنار همه این موارد، باید به بُعد انسانی و اخلاقی این کار هم توجه کرد. شهدا و ایثارگران با جان و آرمان خود از کشور دفاع کردند و بسیاری از آنان در قالب نامه‌ها و یادداشت‌ها یا حتی روایت‌های کوتاه، دنیایی از احساس و معنا به جا گذاشته‌اند. بی‌توجهی به حفظ این آثار، در واقع نادیده گرفتن احترام به کسانی است که میراثی از شرافت و فداکاری برای ما گذاشته‌اند.
از نظر فنی نیز، اسناد فرهنگی ارزشمند به مراقبت ویژه نیاز دارند. کاغذ، عکس و مواد آرشیوی ممکن است در اثر رطوبت، نور مستقیم، آلودگی هوا و حتی دست‌کاری‌های مکرر آسیب ببینند. بنابراین، ایجاد شرایط نگهداری استاندارد، دیجیتال‌سازی (اسکن و ثبت دقیق)، ثبت metadata و ایجاد نسخه‌های پشتیبان می‌تواند از از بین رفتن تدریجی این منابع جلوگیری کند. این اقدامات باعث می‌شود هم اصل سند و هم نسخه دیجیتال آن برای آینده محفوظ بماند.
دیجیتال‌سازی، به‌خصوص، یک راهکار کلیدی برای دسترسی عمومی و پژوهشی است. در بسیاری از موارد، پژوهشگر برای دیدن یک سند باید فاصله زیادی را طی کند یا اجازه دسترسی دشواری داشته باشد. با ایجاد آرشیو دیجیتال، امکان جست‌وجو، دسته‌بندی و دسترسی علمی فراهم می‌شود و پژوهش‌ها سرعت می‌گیرند. البته دیجیتال‌سازی نباید جایگزین حفظ اصل مدارک شود؛ بلکه باید در کنار حفاظت فیزیکی انجام گیرد تا اصالت و امکان ارجاع دقیق حفظ شود.
اسناد فرهنگی ایثارگران پیوند میان نسل‌ها را تقویت می کند. وقتی جوانان می‌بینند که پیشینیان‌شان چگونه فکر می‌کردند، چه می‌خواستند و چگونه در لحظه‌های سخت تصمیم درست را گرفتند، ارتباط عاطفی و فکری با تاریخ شکل می‌گیرد. این ارتباط، نه‌تنها باعث افزایش شناخت تاریخی می‌شود، بلکه می‌تواند احساس مسئولیت اجتماعی و تعلق به جامعه و کشور را نیز تقویت کند. بنابراین، حفظ اسناد فرهنگی در نهایت به استحکام سرمایه اجتماعی کمک می‌کند.
در پایان، می‌توان گفت اهمیت حفظ و نگهداری اسناد فرهنگی ایثارگران در تاریخ ایران، چندلایه و بنیادین است: حفاظت از حافظه تاریخی و جلوگیری از تحریف، تا تقویت آموزش و تولید آثار فرهنگی، و نیز پاسداشت احترام انسانی به شهدا وایثارگران. اگر امروز برای آرشیو و مراقبت از این اسناد برنامه‌ریزی کنیم چه فیزیکی و چه دیجیتال فردا نیز جامعه می‌تواند بااتکا به سند، روایت‌های معتبرتر و درک عمیق‌تری از تاریخ داشته باشد. این میراث، سرمایه‌ای است که باید با دقت و مسئولیت‌پذیری نگهداری شود.
و نکته مهم اینجاست که این اسناد گرانسنگ در حافظه تاریخی مردم ایران حک شده‌اند و تا زمانی که روحیه ایثار و مقاومت در جامعه زنده است، ماندگار خواهند ماند. حتی در دل شدیدترین حوادث ، اگرچه ممکن است بناها و مدارک فیزیکی آسیب ببیند، اما پیام و روح این اسناد در سینه‌ها و خاطره مردم باقی می‌ماند و چون خورشید بر درخت استوار ایران می تابد و رشد می کند .

زهی شکوه ِ قامت ِ بلند ِ عشق
که استوار ماند در هجوم ِ هر گزند

پایان