مجموعه مقالات دفتر مطالعات وپژوهش‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران/ «ویژه جنگ رمضان» / ۵

معماری نوین قدرت در پرتو مقاومت/ از بازدارندگی تا افق تمدنی

در دنیایی که قدرت غالباً در توان نظامی و اقتصادی خلاصه می‌شود، تجربه ایران نشان می‌دهد که مقاومت، نه‌تنها راهی برای بقا، بلکه ابزاری مؤثر برای تولید قدرت و شکل‌دادن به افق‌های تمدنی است. منطق فعال و پویای ایران در سه سطح تولید، تداوم و افق تمدنی برای ساخت آینده‌ای مستقل است. فرهنگ ایثار و شهادت، نماد تاریخ‌ساز مقاومت است که در چالش‌های سخت، قدرتی بی‌نظیر و اثرگذار ساخته‌است.

کد خبر: ۶۱۹۰۸۹

چهارشنبه - ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ / 1405 16 February

مقدمه: بازتعریف قدرت در جهان معاصر

در ادبیات کلاسیک روابط بین‌الملل، قدرت اغلب به‌مثابه حاصل جمع مؤلفه‌هایی، چون اقتصاد، توان نظامی، جمعیت و نفوذ دیپلماتیک تعریف می‌شود. این چارچوب تحلیلی، اگرچه در توضیح بسیاری از تحولات جهانی کارآمد بوده، اما در مواجهه با برخی تجربیات معاصر، با محدودیت‌هایی جدی روبه‌رو شده است. یکی از این موارد، تجربه جمهوری اسلامی ایران در چهار دهه گذشته است؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد می‌توان در شرایط فشار، محدودیت و عدم توازن، نه‌تنها به بقا دست یافت، بلکه به سطحی از اثرگذاری رسید که فراتر از پیش‌بینی‌های متعارف باشد.

این شکاف میان «تحلیل نظری» و «واقعیت عینی»، نشان‌دهنده وجود یک متغیر کمتر دیده‌شده در معادله قدرت است. متغیری که نمی‌توان آن را صرفاً در قالب شاخص‌های کمی توضیح داد، اما در عمل، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به رفتار بازیگران و نتایج تحولات دارد. این متغیر را می‌توان در قالب گفتمان مقاومت صورت‌بندی کرد؛ نه به‌عنوان یک واکنش مقطعی، بلکه به‌عنوان یک منطق پایدار در تولید، حفظ و گسترش قدرت.

در این چارچوب، مسئله اصلی این نیست که آیا مقاومت توانسته است در مقاطع مختلف کارآمد باشد یا خیر؛ این امر در میدان واقعیت به اثبات رسیده است. مسئله اصلی، فهم دقیق‌تر این پدیده در سه سطح به‌هم‌پیوسته است: مقاومت به‌عنوان زیرساخت تولید قدرت، به‌عنوان سازوکاری برای تداوم نسلی، و در نهایت، به‌عنوان افقی برای شکل‌گیری یک الگوی تمدنی. این سه سطح، در کنار یکدیگر، تصویری جامع از یک الگوی نوین قدرت ارائه می‌دهند؛ الگویی که در آن، معنا، اراده و ساختار در یک چرخه تقویت‌کننده قرار می‌گیرند.

مقاومت به‌مثابه زیرساخت تولید قدرت ملی

در نگاه نخست، مقاومت ممکن است به‌عنوان یک راهبرد تدافعی در برابر فشار‌های بیرونی تلقی شود؛ نوعی واکنش به شرایطی که امکان انتخاب‌های دیگر محدود شده است. اما بررسی دقیق‌تر تجربه ایران نشان می‌دهد که این تلقی، تنها بخشی از واقعیت را پوشش می‌دهد. مقاومت، در این تجربه، نه‌تنها یک واکنش، بلکه به‌تدریج به یک «مکانیسم تولید قدرت» تبدیل شده است.

یکی از مهم‌ترین کارکرد‌های این مکانیسم، تبدیل تهدید به ظرفیت است. در شرایطی که محدودیت‌های بیرونی می‌توانند به کاهش توان یک کشور منجر شوند، مقاومت به‌عنوان یک منطق کنش، این محدودیت‌ها را به محرکی برای خوداتکایی تبدیل می‌کند. در چنین فرآیندی، فشار خارجی نه‌تنها موجب تضعیف نمی‌شود، بلکه به عاملی برای فعال‌سازی ظرفیت‌های درونی بدل می‌گردد.

این الگو را می‌توان در حوزه‌های مختلف مشاهده کرد. در عرصه فناوری و صنعت، محدودیت‌های ناشی از تحریم، به‌جای توقف پیشرفت، به شکل‌گیری مسیر‌های بومی منجر شده است. در حوزه دفاعی، عدم دسترسی به منابع خارجی، به توسعه توانمندی‌های داخلی انجامیده است. در سطح اجتماعی، فشار‌های بیرونی، به تقویت انسجام و هویت جمعی کمک کرده است. این موارد، نشان می‌دهد که مقاومت، یک فرآیند انفعالی نیست، بلکه یک منطق فعال در بازتولید قدرت است.

نکته مهم در اینجا، نوع رابطه میان «فشار» و «واکنش» است. در الگو‌های کلاسیک، فشار بیشتر، به‌طور طبیعی به تضعیف می‌انجامد. اما در الگوی مبتنی بر مقاومت، این رابطه معکوس می‌شود. فشار، به‌جای آنکه به کاهش توان منجر شود، به افزایش ظرفیت‌های درونی می‌انجامد. این همان نقطه‌ای است که در آن، مقاومت از یک راهبرد تدافعی، به یک سازوکار تولید قدرت تبدیل می‌شود.

از این منظر، مقاومت را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک هزینه در نظر گرفت. برعکس، این مفهوم به‌مثابه یک سرمایه عمل می‌کند؛ سرمایه‌ای که در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به مزیت رقابتی تبدیل شود. در چنین چارچوبی، قدرت نه‌تنها در انباشت منابع، بلکه در نحوه مواجهه با محدودیت‌ها تعریف می‌شود.

بازتولید مقاومت؛ مسئله تداوم در نسل‌های جدید

هر گفتمانی که در بستر یک تجربه تاریخی شکل می‌گیرد، برای تداوم خود نیازمند بازتولید در نسل‌های بعدی است. این مسئله، به‌ویژه در مورد گفتمان‌هایی که ریشه در کنش‌های عینی و موقعیت‌های خاص دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. زیرا فاصله زمانی از تجربه اولیه، به‌طور طبیعی می‌تواند به کاهش درک مستقیم از آن بینجامد.

در مورد مقاومت، این مسئله به‌صورت مشخص قابل مشاهده است. نسل اول این گفتمان، آن را در متن واقعیت تجربه کرده است. تصمیم‌ها، انتخاب‌ها و پیامدها، همگی در سطحی ملموس و عینی قرار داشته‌اند. اما در نسل‌های بعدی، این تجربه به‌صورت غیرمستقیم منتقل می‌شود؛ از طریق روایت‌ها، آموزش‌ها و بازنمایی‌ها.

این انتقال، اگرچه ضروری است، اما با چالش‌هایی همراه است. مهم‌ترین چالش، تبدیل یک «تجربه زیسته» به یک «منطق قابل درک و قابل پذیرش» برای کسانی است که آن را مستقیماً تجربه نکرده‌اند. در چنین شرایطی، اگر این انتقال به‌درستی انجام نشود، گفتمان ممکن است به‌تدریج از سطح کنش به سطح آگاهی محدود شود.

برای جلوگیری از این وضعیت، لازم است که مقاومت از یک «خاطره تاریخی» به یک «الگوی رفتاری قابل تکرار» تبدیل شود. این تبدیل، نیازمند بازخوانی مستمر تجربه‌ها و تطبیق آنها با شرایط جدید است. به بیان دیگر، گفتمان باید بتواند خود را در مواجهه با مسائل روز، بازتفسیر کند و نشان دهد که همچنان قابلیت کاربرد دارد.

در این مسیر، نقش نظام‌های فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای اهمیت پیدا می‌کند. این نظام‌ها، اگر بتوانند پیوندی میان تجربه گذشته و نیاز‌های حال ایجاد کنند، می‌توانند زمینه‌ساز تداوم گفتمان باشند. اما اگر این پیوند شکل نگیرد، خطر فاصله گرفتن نسل جدید از این منطق افزایش می‌یابد.

نکته مهم این است که تداوم مقاومت، به معنای تکرار صرف گذشته نیست. بلکه به معنای بازتولید اصول آن در قالب‌های جدید است. در چنین حالتی، گفتمان نه‌تنها حفظ می‌شود، بلکه با شرایط متغیر نیز سازگار می‌گردد. این همان ویژگی‌ای است که یک گفتمان را از حالت ایستا خارج کرده و به یک جریان پایدار تبدیل می‌کند.

مقاومت به‌مثابه افق تمدنی

در سطحی کلان‌تر، می‌توان مقاومت را فراتر از یک راهبرد سیاسی یا اجتماعی، به‌عنوان یک افق تمدنی در نظر گرفت. این نگاه، مبتنی بر این فرض است که برخی گفتمان‌ها، در صورت تداوم و تعمیق، می‌توانند به الگو‌هایی برای سازمان‌دهی کلان جامعه تبدیل شوند.

در این چارچوب، مقاومت صرفاً به معنای ایستادگی در برابر فشار نیست، بلکه به معنای تعریف یک شیوه زیست مستقل است. شیوه‌ای که در آن، وابستگی به بیرون به حداقل می‌رسد، ظرفیت‌های درونی فعال می‌شود، و هویت جمعی در برابر تغییرات بیرونی حفظ می‌گردد.

این ویژگی‌ها، مقاومت را به یک الگوی قابل تعمیم تبدیل می‌کند. الگویی که می‌تواند در جوامعی که با شرایط مشابه مواجه‌اند، مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل، تجربه ایران در این حوزه، صرفاً یک تجربه ملی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک نمونه در سطح منطقه‌ای و حتی جهانی مورد توجه قرار گیرد.

در این سطح، مقاومت به‌عنوان یک «مدل تولید قدرت بدون وابستگی» مطرح می‌شود. مدلی که نشان می‌دهد می‌توان بدون اتکا به ساختار‌های مسلط جهانی، مسیر توسعه و پیشرفت را دنبال کرد. این مدل، در شرایطی که بسیاری از کشور‌ها با چالش‌های مشابه مواجه‌اند، می‌تواند الهام‌بخش باشد.

نکته مهم در اینجا، رابطه میان مقاومت و آینده است. اگر این گفتمان بتواند خود را به‌عنوان یک الگوی پایدار تثبیت کند، می‌تواند در شکل‌دهی به نظم‌های جدید نیز نقش داشته باشد. در چنین شرایطی، مقاومت از یک ابزار بقا، به یک عامل شکل‌دهنده به آینده تبدیل می‌شود.

از بقا تا برتری

آنچه از این تحلیل برمی‌آید، این است که مقاومت را نمی‌توان صرفاً در قالب یک راهبرد تدافعی یا یک واکنش مقطعی تعریف کرد. این گفتمان، در تجربه ایران، به‌تدریج به یک الگوی چندلایه تبدیل شده است که در سه سطح عمل می‌کند: تولید قدرت، تداوم نسلی و شکل‌دهی به افق تمدنی.

در سطح نخست، مقاومت به‌عنوان یک سازوکار فعال در تبدیل محدودیت به ظرفیت عمل می‌کند. در سطح دوم، به‌عنوان یک گفتمان، نیازمند بازتولید مستمر در نسل‌های جدید است؛ و در سطح سوم، به‌عنوان یک الگو، قابلیت آن را دارد که به یک چارچوب تمدنی تبدیل شود.

این سه سطح، در کنار یکدیگر، نشان می‌دهند که مقاومت از یک «منطق بقا» فراتر رفته و به یک «الگوی برتری» تبدیل شده است. الگویی که در آن، قدرت نه صرفاً در انباشت منابع، بلکه در نحوه مواجهه با چالش‌ها تعریف می‌شود.

در چنین چارچوبی، آینده این گفتمان، نه در تکرار گذشته، بلکه در توان آن برای بازآفرینی خود در شرایط جدید نهفته است. اگر این بازآفرینی به‌درستی صورت گیرد، مقاومت می‌تواند همچنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده به مسیر آینده عمل کند؛ مسیری که در آن، استقلال، پایداری و پیشرفت، نه در تقابل، بلکه در پیوندی معنادار با یکدیگر قرار می‌گیرند.

انتهای پیام/