یادمان شهید مرتضی آوینی

نگاهی به حیات ظاهری سید مرتضی آوینی

انگيزه دروني هنرمنداني كه در واحد تلويزيوني جهاد سازندگي جمع آمده بودند آنها را به جبهه هاي دفاع مقدس مي كشاند نه وظايف و تعهدات اداري . روح كارمندي نمي توانست در اين عرصه منشأ فعل و اثر باشد . گروههاي فيلمبرداري ما با همان انگيزه هايي كه رزم آوران را به جبهه كشانده بود كار مي كردند ، داوطلبانه و بدون چشمداشت مالي ، در كمال قناعت و شجاعت و آماده براي شهادت .

کد خبر: ۳۹۰۰۳۵

دوشنبه - ۰۱ شهريور ۱۳۹۵ / 1395 01 June

نوید شاهد: شهيد سيد مرتضي آويني در شهريور سال 1326 در شهر ري متولد شد .

تحصيلات ابتدايي و متوسطه خود را در شهرهاي زنجان و كرمان و تهران به پايان رساند و سپس به عنوان دانشجوي معماري وارد دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران شد . او از كودكي با هنر انس داشت ؛ شعر مي سرود ، داستان و مقاله مي نوشت و نقاشي مي كرد . تحصيلات دانشگاهي اش را نيز در رشته اي به انجام رساند كه با طبع هنري او سازگار بود ، ولي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ، معماري را كنار گذاشت و به اقتضاي ضرورتهاي انقلاب به فيلمسازي پرداخت :

حقير داراي فوق ليسانس معماري از دانشكده هنرهاي زيبا هستم اما كاري را كه اكنون انجام مي دهم نبايد با تحصيلاتم مربوط دانست . حقير هرچه آموخته ام از خارج دانشگاه است . بنده با يقين كامل مي گويم كه تخصص حقيقي در سايه تعهد اسلام به دست مي آيد و لا غير . قبل از انقلاب بنده فيلم نمي ساخته ام ، اگرچه با سينما آشنايي داشته ام . اشتغال اساسي حقير قبل از انقلاب در ادبيات بوده است. با شروع انقلاب تمام نوشته هاي خويش را ـ اعم از تراوشات فلسفي ، داستانهاي كوتاه ، اشعار و ? در چند گوني ريختم و سوزاندم و تصميم گرفتم كه ديگر چيزي كه حديث نفس باشد ننويسم و ديگر از خودم سخني به ميان نياورم ? سعي كردم كه خودم را از ميان بردارم تا هرچه هست خدا باشد ، و خدا را شكر بر اين تصميم وفادار مانده ام . البته آنچه كه انسان مي نويسد هميشه تراوشات دروني خود اوست . همه هنرها اينچنين هستند و كسي هم كه فيلم مي سازد اثرش تراوشات دروني خود اوست . اما اگر انسان خود را در خدا فاني كند ، آن گاه اين خداست كه در آثار او جلوه گر مي شود . حقير اينچنين ادعايي ندارم ولي سعيم بر اين بوده است .

شهيد آويني فيلمسازي را در اوايل پيروزي انقلاب با ساختن چند مجموعه درباره غائله گنبد ( مجموعه شش روز در تركمن صحرا ) سيل خوزستان و ظلم خوانين ( مجموعه خان گزيده ها ) آغاز كرد :

به روستاها رفتيم كه براي خدا بيل بزنيم . بعدها ضرورتهاي موجود رفته رفته ما را به فيلمسازي كشاند ما از ابتدا در گروه جهاد نيتمان اين بود كه نسبت به همه وقايعي كه براي انقلاب اسلامي و نظام پيش مي آيد عكس العملي نشان بدهيم . مثلاً سيل خوزستان كه واقع شد ، همان گروهي كه بعدها مجموعه حقيقت را ساختيم ، به خوزستان رفتيم و يك گزارش مفصل تهيه كرديم . آن گزارش در واقع جزو اولين كارهايمان در گروه جهاد بود . بعد ، غائله خسرو ناصر قشقايي پيش آمد و ما به فيروزآباد ، آباده و مناطق درگيري رفتيم ? وقتي فيروزآباد در محاصره بود ، ما با مشكلات زيادي از خط محاصره گذشتيم و خودمان را به فيروزآباد رسانديم . در واقع اولين صحنه هاي جنگ را ما در آنجا ، در جنگ با خوانين گرفتيم .

گروه جهاد اولين گروهي بود كه بلافاصله بعد از شروع جنگ به جبهه رفت . دو تن از اعضاي گروه در همان روزهاي اول جنگ در قصر شيرين اسير شدند و نفر سوم ، در حالي كه تير به شانه اش خورده بود ، از حلقه محاصره گريخت . گروه بار ديگر تشكيل يافت و در روزهاي محاصره خرمشهر براي تهيه فيلم وارد اين شهر شد :

وقتي به خرمشهر رسيديم هنوز خونين شهر نشده بود . شهر هنوز سرپا بود اگرچه احساس نمي شد كه اين حالت زياد پر دوام باشد و زياد هم دوام نياورد . ما به تهران بازگشتيم و شبانه روز پاي ميز موويلا كار كرديم تا اولين فيلم مستند جنگي درباره خرمشهر از تلويزيون پخش شد : فتح خون .

مجموعه يازده قسمتي حقيقت كار بعدي گروه محسوب مي شد كه يكي از هدفهاي آن ترسيم علل سقوط خرمشهر بود :

يك هفته اي نگذشته بود كه خرمشهر سقوط كرد و ما در جستجوي حقيقت ماجرا به آبادان رفتيم كه سخت در محاصره بود . توليد مجموعه حقيقت اين گونه آغاز شد .

كار گروه جهاد در جبهه ادامه يافت و با شروع عمليات والفجر هشت شكل كاملاً منسجم و به هم پيوسته اي پيدا كرد . آغاز تهيه مجموعه زيبا و ماندگار روايت فتح كه بعد از اين عمليات تا پايان جنگ به طور منظم از تلويزيون پخش شد ، به همين ايام باز مي گردد . شهيد آويني درباره انگيزه گروه جهاد در ساختن اين مجموعه كه شامل بيش از هفتاد برنامه است چنين مي گويد :

انگيزه دروني هنرمنداني كه در واحد تلويزيوني جهاد سازندگي جمع آمده بودند آنها را به جبهه هاي دفاع مقدس مي كشاند نه وظايف و تعهدات اداري . روح كارمندي نمي توانست در اين عرصه منشأ فعل و اثر باشد . گروههاي فيلمبرداري ما با همان انگيزه هايي كه رزم آوران را به جبهه كشانده بود كار مي كردند ، داوطلبانه و بدون چشمداشت مالي ، در كمال قناعت و شجاعت و آماده براي شهادت . اينجا عرصه اي نبود كه فقط پاي تكنيك و يا هنر در ميان باشد ? بچه هاي ما تا سال 1367 كه ناگزير تسليم سيستمهاي برآورد مالي و فني تلويزيون شديم جز حقوق ماهيانه جهاد سازندگي و يا سپاه پاسداران كه از هفت هزار تومان بالاتر نمي كشيد ، چيزي دريافت نمي كردند . نمي دانم چطور شده بود كه اين اواخر ، يعني سال 1366 بنياد فارابي به ياد ما افتاده بود و نود هزار تومان به واحد تلويزيوني جهادسازندگي هديه كرده بود . همين مختصر را نيز بچه ها غالباً به خانواده شهدايمان هديه كردند.

اولين شهيدي كه داديم علي طالبي بود كه در عمليات طريق القدس به شهادت رسيد و آخرينشان مهدي فلاحت پور است كه در لبنان شهيد شد ? و خوب ، ديگر چيزي براي گفتن نمانده است جز آن كه ما خسته نشده ايم و اگر باز هم جنگي در ميان باشد ، ما حاضريم . مي دانيد زنده ترين روزهاي زندگي يك مرد آن روزهايي است كه در مبارزه مي گذراند و زندگي در تقابل با مرگ است كه خودش را نشان مي دهد .

اواخر سال 1370 موسسه فرهنگي روايت فتح به فرمان مقام معظم رهبري تأسيس شد تا به كار فيلمسازي مستند و سينمايي درباره دفاع مقدس بپردازد و تهيه مجموعه روايت فتح را كه بعد از پذيرش قطعنامه رها شده بود ادامه دهد . شهيد آويني و گروه فيلمبرداران روايت فتح سفر به مناطق جنگي را از سرگرفتند و طي مدتي كمتر از يك سال كار تهيه شش برنامه از مجموعه ده قسمتي شهري در آسمان را به پايان رساندند و مقدمات تهيه مجموعه هاي ديگري را درباره آبادان ، سوسنگرد ، هويزه و فكه تدارك ديدند . شهري در آسمان كه به واقعه محاصره ، سقوط و باز پس گيري خرمشهر مي پرداخت در ماههاي آخر حيات ظاهري شهيد آويني از تلويزيون پخش شد ، اما برنامه وي براي تكميل اين مجموعه و ساختن مجموعه هاي ديگر با شهادتش در روز جمعه ، بيستم فروردين 1372 در قتلگاه فكه ناتمام ماند .

شهيد آويني فعاليت مطبوعاتي خود را در اواخر سال 1362 همزمان با مشاركت در جبهه ها و تهيه فيلمهاي مستند درباره جنگ با نگارش مقالاتي در ماهنامه اعتصام ، ارگان انجمنهاي اسلامي كه از سوي سازمان تبليغات منتشر مي شد ، آغاز كرد . اين مقالات طيف وسيعي از موضوعات سياسي ، حكمي ، اعتقادي و عبادي را در بر مي گرفت . او طي يك مجموعه مقاله درباره مباني حاكميت سياسي در اسلام آراء و انديشه هاي رايج در مورد دموكراسي ، رأي اكثريت ، آزادي عقيده و برابر و مساوات را در نسبت با تفكر سياسي مأخوذ از وحي و نهج البلاغه و آراء سياسي حضرت امام (ره) مورد تجزيه و تحليل و نقد قرار داد :مقالاتي نيز در تبيين حكومت اسلامي و ولايت فقيه در ربط و نبست با حكومت الهي حضرت رسول (ص) در مدينه و خلافت امير مومنان (ع) نوشت و اتصال و پيوند انقلاب اسلامي را با نهضت انبيا عليهم السلام و جايگاه آن را در تاريخ حيات باطني بشر تشريح كرد . مقالات متعددي درباره دفاع مقدس و نسبت آن با جنگهاي صدر اسلام و قيام عاشورا و وجوه تمايز آن از جنگهايي كه بخصوص در قرون اخير واقع شده اند ، و نيز بركات ظاهري و غيبي جنگ و ويژگيهاي رزم آوران و بسيجيان در زمره مطالبي بود كه در اعتصام منتشر شد . در مضامين اعتقادي و عبادي نيز تحقيق و تفكر مي كرد و حاصل كار خويش را به صورت مقالاتي چون اشك ، چشمه تكامل ، تحقيقي در معني صلوات و حج ، تمثيل سلوك جمعي بشر به چاپ مي سپرد . در كنار نگارش اين مقالات ، مجموعه مقالاتي نيز با عنوان كلي تحقيقي مكتبي در باب توسعه و مباني تمدن غرب براي ماهنامه جهاد ، اركان جهادسازندگي ، نوشت بهشت زميني ، ميمون برهنه ! ، تمدن اسراف و تبذير ، ديكتاتوري اقتصاد ، از ديكتاتوري پول تا اقتصاد صلواتي ، نظام آموزشي و آرمان توسعه يافتگي ، ترقي يا تكامل و از جمله مقالات آن مجموعه است . اين مقالات بعد از شهادت او از سوي مركز حفظ و نشر آثار دفاع مقدس ( وزارت جهاد سازندگي ) با عنوان كلي مذكور ( تحقيق مكتبي ) به چاپ رسيد . اين دوره از كار نويسندگي شهيد تا سال 1365 ادامه يافت .

مقارن با همين سالها شهيد آويني علاوه بر كارگرداني و مونتاژ مجموعه روايت فتح نگارش متن آن را بر عهده داشت . او در ماه محرم سال 1366 نگارش كتاب فتح خون ( روايت محرم ) را آغاز كرد و نه فصل از فصول دهگانه آن را نوشت . اما در حالي كه كار تحقيق در مورد وقايع روز عاشورا و شهادت بني هاشم را انجام داده و نگارش فصل آخر را آغاز كرده بود ، به دلايلي كار را ناتمام گذاشت .

او در سال 1367 يك ترم در مجتمع دانشگاهي هنر تدريس كرد ولي چون مفاد مورد نظرش براي تدريس با طرح درسهاي دانشگاه همخواني نداشت از ادامه تدريس صرف نظر كرد . مجموعه مباحثي كه براي تدريس فراهم شده بود با بسط و شرح و تفسير بيشتر در مقاله بلندي به نام تأملاتي در ماهيت سينما كه در فصلنامه فارابي به چاپ رسيد و بعد در مقالاتي با عناوين جذابيت در سينما ، مونتاژ به مثابه معماري سينما ، آينه جادو ، قاب تصوير و زبان سينما و ? كه از فروردين سال 1368 در ماهنامه هنري سوره منتشر شد ، تفصيل پيدا كرد . مجموعه اين مقالات در كتاب آينه جادو كه جلد اول از مجموعه مقالات و نقدهاي سينمايي اوست ، جمع آوري و به چاپ سپرده شد .

سالهاي 1368 تا 1372 دوران اوج فعاليت مطبوعاتي شهيد آويني است . آثار او در طي اين دوره نيز موضوعات بسيار متنوعي را شامل مي شود . هرچند آشنايي با سينما در طول مدتي بيش از ده سال مستند سازي و تجارب او در زمينه كارگرداني مستند و به خصوص مونتاژ باعث شد كه قبل از هر چيز به سينما بپردازد ، ولي اين مسئله موجب بي اعتنايي او نسبت به ساير هنرها نشد . او در كنار تأليف مقالات تئوريك درباره ماهيت سينما و نقد سينماي ايران و جهان ، مقالات متعددي در مورد حقيقت هنر ، هنر و عرفان ، هنر جديد ـ اعم از رمان ، نقاشي ، گرافيك و تئاتر ـ هنر ديني و سنتي ، هنر انقلاب  تأ‌ليف كرد كه در ماهنامه سوره به چاپ رسيد . طي همين دوران در خصوص مباني سياسي ـ اعتقادي نظام اسلامي و ولايت فقيه ، فرهنگ انقلاب در مواجهه با فرهنگ واحد جهاني و تهاجم فرهنگي غرب ، غربزدگي ، و روشنفكري ، تجدد و تحجر و موضوعات ديگر تفر و تحقيق كرد و مقالاتي منتشر نمود . مجموعه آثار شهيد آويني در اين دوره هم از حيث كميت هم از جهت تنوع موضوعات و هم از نظر عمق معنا و اصالت تفكر و شيوايي بيان اعجاب آور است . در حالي كه سرچشمه هاي اصلي تفكر او به قرآن ، نهج البلاغه ، كلمات معصومين عليهم السلام و آثار و گفتار حضرت امام (ره) باز مي گشت ، با تفكر فلسفي غرب و آرا و نظريات متفكران غربي نيز آشنايي داشت و با يقيني برآمده از حكمت ، آنها را نقد و بررسي مي كرد . او شناخت مباني فلسفي و سير تاريخي فرهنگ و تمدن جديد را از لوازم مقابله با تهاجم فرهنگي مي دانست چرا كه اين شناخت زمينه خروج از عالم غربي و غربزده كنوني را فراهم مي كند و به بسط و گسترش فرهنگ و تفكر الهي مدد مي رساند . او بر اين باور بود كه با وقوع انقلاب اسلام و ظهور انسان كاملي چون امام خميني (ره) بشر وارد عهد تاريخي جديدي شده است كه آن را عصر توبه بشريت مي ناميد ، عصري كه به انقلاب جهاني امام عصر (عج) و ظهور دولت پايدار حق منتهي خواهد شد .