همگي به پدر عشق ميورزيديم...

کد خبر: ۳۴۶۰۷۷

سه‌شنبه - ۰۵ ارديبهشت ۱۳۹۱ / 1391 05 February

«شهيد شاه آبادي در قامت يك برادر» در گفت و شنود شاهد ياران با آيت الله نورالله شاه آبادي، برادر شهيد

شهيد شاه آبادي، از سنين طفوليت در دامان پدري بزرگوار و شهره به تقوي، علم و عرفان پرورش يافت و سرانجام به سلك ياران و همراهان شاگرد زبدة ابوي بزرگوارش يعني حضرت امام خميني(ره) در آمد. آيت الله نورالله شاه آبادي، برادر بزرگتر شهيد، در اين گفت و شنود، ضمن مرور خاطراتش با ايشان، از كودكي تا ميانسالي شهيد را بررسي ميكند و ما را با نكاتي تازه آشنا ميسازد.

***
حاج آقا، از خاطرههاي ايام كودكي و نوجوانيتان با شهيد شاه آبادي بگوييد و بفرماييد كه شما چند سال از حاج آقا مهدي بزرگتر بوديد؟
ما ده برادر بوديم، پدرم اسامي فرزندانش را به اسامي مبارك ائمه اطهار(ع) و چند نفرمان هم را با اضافه كردن اسم مقدس «الله» نامگذاري كردند: محمّد، حسن، مهدي، حسين، جواد، نورالله، نصرالله، روح الله، عبدالله و يكي نيز همنام با حضرت باب الحوائج(ع)، عباس. ايشان حتي در انتخاب نام فرزندان، از خاندان رسالت و وجود مقدس الهي دور نشدند. بزرگترين¬ ما برادرمان مرحوم حاج آقا محمدجواد، حدوداً بيست سال از من بزرگتر بودند و سال 1316 در جواني به رحمت خدا رفتند. مرحوم حاج آقا حسين، اخوي دوم ما نيز در سال 1332 از دنيا رفتند. سومين برادرم حاج آقا حسن هنوز در قيد حياتند و چهارمين نفر، حاج آقا محمد در قم هستند. پنجمين¬ فرزند ذكور آيت الله شاه آبادي بنده هستم و ششمين و هفتمين نفر به ترتيب حاج آقا روح الله و حاج آقا نصرالله در قم هستند و هشتمين اولاد ذكور، حاج آقا مهديِ شهيد بودند و بعد، مرحوم آقا عبدالله كه در اوايل انقلاب حدوداً پنجاه ساله بودند و از دنيا رفتند. اخوي ديگرم نيز حاج آقا عباس هستند. ما شش خواهر هم داشتيم.
من درست يك سال و نيم از حاج آقا مهدي بزرگترم و متولد 1308 هستم. تاريخ تولدم در شناسنامه 1/1/1308 قيد شده، البته شناسنامه¬ اوليهام را با تاريخ تولد 1310 در قم گرفتند، بعداً اين-جا تعويضش كردند، به خاطر اينكه با برنامه آموزش و پرورش آنجا تطبيق كند و بتوانم به مدرسه بروم.

از آن فضاي خاص دوران كودكي بگوييد و اينكه آقا مهدي چطور بچهاي بود؟
بايد اين را يادآور شوم كه بنده و حاج آقا مهديِ شهيد و حاج آقا نصرالله و حاج آقا محمد كه الان قم هستند، در يك جا و يك منزل زندگي مي¬كرديم، ولي از دو مادر بوديم. من و حاج آقا نصرالله از يك مادر بوديم و حاج آقا محمد و حاج آقا مهدي از همسر اول مرحوم پدرمان بودند.
برادرم از كودكي و نوجواني پرتلاش بود. ايام تحصيلش در مدرسه به نوعي ميگذشت كه همۀ دانشآموزان همسن و سال ايشان ميگذراندند ولي در برهۀ تحصيلات روحاني، كه ابتدا در تهران شروع شد و سپس به قم رفتند و با روحيۀ والاي حضرت امام برخورد كردند، تماس با حضرت امام خميني(ره) و زندگي و برخورد معنوي و روحاني معظمٌ له برادرم را جذب كرد.
اين را هم بايد بگويم كه حاج آقا مهدي در ميان ما يك موقعيتي داشت كه از همان كودكي، اهل جار و جنجالهاي كودكانه و در يك كلام، شلوغ و اهل شيطنت بود. در واقع يك فاصلهاي بين ¬ما بود كه ميخواست آن فاصله را از بين ببرد و به نوعي خودش را بزرگتر از سنش نشان دهد، ميخواست از كسي كم نياورد! آن موقع، رابطة بزرگتري ـ كوچكتري به معناي واقعي، بين برادرها حاكم بود و در حكم رابطة پدر ـ پسري بود؛ حتي اگر برادري سنش فقط يك سال از آن يكي بيشتر بود. البته ما نيز صد درصد نسبت به برادر بزرگترمان همين طور بوديم و نميخواستيم خودمان را كمتر از او بدانيم، به همين ترتيب، آقا مهدي هم كه كوچكتر از ما بود، يك حالت اينچنيني داشت.
مثلاً چه كارهايي مي¬كرد؟
به عنوان مثال در منزل، با برادرزادههايمان كه همسن خود ما بودند و بعضي از دوستان مدرسهاي كه آنجا مي¬آمدند، بازيهاي مختلفي انجام مي¬داد؛ مثل واليبال. همچنين بازي «گرگم به هوا» كه در آن موقع، سرگرمي رايجتري براي بچهها بود. فضاي منزل ما هم بسيار وسيع بود و حاج آقا مهدي قهراً آن تواني را كه بزرگترها داشتند نداشت، در نهايت، اين موضوع، خودش منشأ جنجال برانگيزيشان بود. حاج آقا مهدي توان بازي گرگم به هوا را نداشت و در عين حال پرتلاش بود و هر طور شده خودش را به ما ميرساند. اين دورة زندگي ما تقريباً در سنين هشت تا ده سالگي به پايان رسيد. با هم به مدرسه ميرفتيم و همه اخوان، يعني آقايان حاج محمد، حاج حسن، بنده، حاج روح الله، حاج مهدي و حاج نصرالله و اخويزادههاي همسن ما در مدرسه بودند. عرض كنم دوران دبستان كه تمام شد، موقعيت سني ما نزديك به سن تكليف ميشد. زماني كه مرحوم ابوي تشخيص دادند ما به دورة تكليف رسيده¬ايم، امكاناتي را كه هر خانوادهاي براي ادامه زندگي به فرزندانش اختصاص ميدهد قطع كردند.
به چه دليل؟
براي اينكه ايشان ميگفتند شما ديگر مكلف هستيد، اگر در سلك خدمتگزاران ساحت مقدس آقا امام زمان(عج) هستيد، منِ روحاني خرجتان را مي¬دهم، اما اگر نيستيد، خودتان بايد خرجي-تان را به دست آوريد. ما كلاس دوم ـ سوم دبيرستان بوديم كه از مدرسه بيرون آمديم، حاج آقا مهدي هم ميخواست برود سال اول دبيرستان كه ايشان هم درس را كنار گذاشت. شايد بعضي از ما نيز علاقهمند بوديم به اينكه لباس غير روحاني داشته باشيم، براي اينكه محيط زمان رضاخاني آنقدر براي روحانيت تنگنا فراهم كرده بود كه عشق و علاقه به روحاني شدن حتي در خانوادههاي روحاني كمتر وجود داشت؛ چون شرايط خيلي سخت بود. در نتيجه، پدرم با اين شيوه تربيتي¬شان، هفت تن از بچههاي خود را به لباس روحانيت ملبس كردند، يعني هم تشويق عملي و ترغيب، و هم منع از اينكه غير روحاني بشوند و اين، نوعي مبارزه با دستگاه رضاخاني بود.
نام آن برادراني كه به غير از شما به سلك روحانيت درآمدند چه بود؟
اين كار بزرگ پدر، نتيجهاش اين شد كه به جز بنده، حاج آقا محمد، حاج آقا نصرالله، حاج آقا روح الله، حاج آقا مهدي، به سلك روحانيت در آمديم و برادر بزرگترمان ـ مرحوم حاج آقا محمد جواد ـ هم كه در آن زمان از دنيا رفته بود. مرحوم حاج آقا حسين هم معمم بودند و مرحوم آقاي محمدجواد در زماني كه ما به سلك روحانيت در آمديم در اثر سرطان از دنيا رفته بود. در نتيجه، از آن زمان، رشته حركت و فعاليت ما و اخوي با گذشته تفاوت پيدا ¬كرد. تا زماني كه مرحوم پدرم در قيد حيات بودند، يعني سال 1328 شمسي، ما همگي در تهران بوديم، تنها اخوي بزرگمان مرحوم حاج آقا حسين كه از شاگردان مرحوم آيت الله محمد آملي(ره) بودند، يكي ـ دو سالي در زمان پدرمان به نجف مشرف شده و در نجف، از شاگردان آيت الله العظمي خويي و بعضي از اساتيدي كه در آن زمان بودند شدند. بعد نيز به تهران آمدند و به علت سرطان زبان در سال 1332 يا اوائل 1333 از دنيا رفتند.
داشتيد ميگفتيد كه تا پايان عمر پربركت ابوي بزرگوارتان با برادران يكجا بوديد.
بله، بعد از فوت پدر، حركتهاي هر كدام از ما به مناسبتها و مقتضيات زمان خودمان فرق مي-كرد. آن وقت من دانشگاه مي¬رفتم، حاج آقا مهدي در همين موقعيت، مشغول فعاليت همزمان در دروس جديد در قم بودند و دوره دبيرستانشان را هماهنگ با علوم طلبگي ميگذراندند و ديپلم رياضي گرفتند. ايشان و حاج آقا محمد به قم، بنده و حاج آقا روح الله به تهران و حاج آقا نصرالله هم به نجف رفتيم و هر كدام تغييراتي كرديم. من به خاطر اينكه دانشجو بودم، نميتوانستم به يكي از مراكز علمي مسافرت كنم. به نظرم تا سالهاي 1333 ـ 1334 به بعد، در تهران بودم كه آنجا موقعيت مبارزاتي محسوسي وجود نداشت.
چرا؟
به خاطر اينكه وجود مرحوم آيت الله العظمي بروجردي(ره)، سيطره و فراگيري وسيعي بر تمامي مناطق اسلامي و شيعي داشت، در نتيجه اداره امور روحانيت، تحت نظر و فكر و انديشه ايشان بود. آقاي بروجردي عملاً با شيوة حكومتي موجود مخالفتي نداشتند و ميگفتند بايد هميني را ¬كه هست نگه داريم و از آن به نفع شيعه استفاده كنيم. ولذا دستگاه رژيم سابق تا زمان حيات حضرت آقاي بروجردي قصد اقدامات جدي ضد اسلامي، ضد شيعي و ضد روحانيت را به آن صورت نداشت، البته در اين ميان، قبل از رحلت مرحوم پدرم، آقاي نواب صفوي به ايران آمد و در خانه ما بود و امكاناتي داشت و رفقاي مرحوم پدرم و ما از ايشان در مبارزه حمايت ميكرديم.
يعني اولين جرقة حركت شهيد نواب صفوي در منزل آيت الله العظمي شاه آبادي زده شد و نواب، به نوعي از وجاهت پدرتان استفاده و خودش را معرفي كرد.
بله، حضرت ابوي از علاقهمندان به مبارزه بودند، چون موقعيت پدرم از نظر علمي يك مسأله است و از نظر مبارزاتي هم نمونهاي است كه در زمان خودش وجود نداشت و اگر مثلاً مرحوم آيت الله كاشاني مبارزاتي با دستگاه داشت، بيشتر، شخصيتي سياسي داشت تا علمي و آن مبارزات، بيشتر از روي جنبههاي سياسي انجام مي¬شد، اما متأسفانه به جنبههاي مبارزاتي پدر ما، آنچنان كه بايد و شايد، پرداخته نشده است. در آن برهه، حاج آقا مهدي به قم مشرف ميشوند و از محضر دانشمنداني كه آنجا بودند بهرهمند ميگردند. آنجا بود كه متصل به حضرت امام خميني(ره) مي-شوند و از درس ايشان هم استفاده ميكنند. حاج آقا مهدي، بر اساس همان قريحه علمي و موقعيت مبارزاتي حضرت امام به معظمٌ له گرايش پيدا ميكنند.
بين سالهاي نوجواني و شروع جواني شهيد حاج آقا مهدي، كه دوران طلبگيشان بوده و اوج فعاليتهاي فدائيان اسلام و ملي شدن صنعت نفت بوده و تحركات كاشاني و مصدق، تا سالهاي 1340 ـ 1341 كه آيت الله العظمي بروجردي فوت ميكنند و حضرت امام قيامشان را شروع ميكنند و حاج آقا مهدي در عين جواني، رسماً به سلك نزديكترين ياران امام مي¬پيوندند، در آن فاصله، از لحاظ مبارزاتي ايشان چه مي¬كردند؟
ببينيد، آن زمان، چندان جنبههاي مبارزاتي وجود نداشت و در اين¬ برهه تنها گروهي كه با تشكيلات رضاخاني و بعد هم دستگاه پهلوي دوم مبارزه داشت، گروه فدائيان اسلام بود.
صرف نظر از رابطهاي كه شما اخوان به واسطه پدر بزرگوارتان با اين گروه داشتيد، حاج آقا مهدي چه رابطهاي با فدائيان اسلام داشت؟
چيز خاصي نبود، فقط يك جور حمايت و رفاقت و سمپاتي با آنها داشتند، نهايتاً اينكه بعدها به تدريج با اين گروه هماهنگ شدند.
بر چه اساسي؟ منظور اين است كه اين فاصله از جايگاه يك هوادار، چگونه به هماهنگي كامل با فدائيان اسلام ختم شد؟
در اين باره لازم است كه اين خاطره را راجع به آيت الله شهيد محلاتي عرض كنم. ماجرا از اين قرار بود كه آشيخ علي الشتر، سردسته طلبههاي اهل بروجرد در قم، به همراه يارانش به مدرسه فيضيه ريختند و با چوب و چماق، مبارزين عضو فدائيان اسلام را در هم شكستند، چون عقيده-شان اين بود كه اينها با آيت الله بروجردي مخالفت مي¬كنند، يعني به تندروي محكومشان مي-كردند ـ در حالي كه چنين چيزي اصلاً واقعيت نداشت ـ در واقع، آقاي بروجردي و تشكيلات-شان سيستم فكرياي را كه جنبه مبارزاتي با دستگاه داشت قبول نداشتند و ميفرمودند كه بايد طلبه تحت امر نظام روحانيت باشد.
نظر آيت الله العظمي شاه آبادي و اخويتان حاج آقا مهدي در اين قبال چه بود؟
ايشان در بحبوحة دولت مصدق اجازه دادند كه شهيد نواب صفوي از مسجد جامع، مسجد مرحوم پدرم، براي مبارزات استفاده كنند؛ يعني مسجد جامع بازار تهران در آن قسمتي كه مرحوم پدرم نماز ميخواندند و آنجا به مسجد آقاي شاه آبادي معروف بود و الان هم تقريباً به همين اسم مشهور است.
بعد از ارتحال ابوي، اخوي بزرگ ما حاج آقا محمد نيز موافقت كردند با اينكه شهيد آسيد عبدالحسين واحدي در آنجا سخنراني كند و تا شب 27 ماه مبارك رمضان، مرحوم عبدالحسين واحدي آنجا سخنراني فوق العاده مهيجي انجام داد. در نتيجه، عوامل دولت مصدق از خانواده ما گلهمند شدند به اينكه چرا با اينها همكاري ميكنيم. همان موقع، مرحوم آيت الله كاشاني به مناسبتي در حال همكاري با مصدق بودند و ايشان هم از ما گله كردند. دستگاه حكومت شاهي ـ كه آنها هم فكر نميكردند مثلاً از جانب ما ضربهاي ببينند ـ نيز توسط مرحوم آيت الله بهبهاني از ما گلهمند شدند، در نتيجه روز 27 ماه مبارك رمضان سال 1329 يا 1330 شمسي بساط فدائيان اسلام از مسجد جامع برچيده شد و اين، يكي دو سال بعد از فوت پدرمان بود كه حاج آقا محمد آنجا نماز ميخواند. خلاصه در آن موقعيت، همه ما مورد گله دستگاه فدائيان اسلام و گروههاي مبارز قرار گرفتيم، اما در روابطمان با مرحوم آيت الله كاشاني و نواب صفوي تا زماني كه با يكديگر هماهنگ بودند مشكلي وجود نداشت و ما هم هماهنگ بوديم. بعد از اينكه بين شهيد نواب صفوي و تشكيلات آيت الله كاشاني اختلافاتي پيش آمد، هم آقاي كاشاني به ما محبت داشتند و هم فدائيان عزيز از ما نبريدند. خاطرم است يك روز كه به ديدن آقاي نواب صفوي در منزل يك «ذوالقدر»نامِ ديگري ـ با «مظفر ذوالقدر» ضارب علاء اشتباه نشود ـ رفته بوديم كه اين آقاي ذوالقدر در منزلي در كوچه دردار زندگي ميكرد و ما آنجا و در دولاب ايشان را ميديديم. آن روز، آقاي عبدالحسين واحدي داشت زيارت عاشورا ميخواند و چند تا از رفقا هم بودند. بعد كه صحبت كرديم، من به شهيد نواب صفوي عرض كردم كه آقا، شما با اين همه امكاناتي كه داريد، ميتوانيد جاذبه¬¬هاي فراواني در جامعه و افراد ايجاد كنيد، چرا از آن جاذبهها استفاده نميكنيد تا اينكه مثلاً به كار مسلحانه معروف بشويد؟ گفتند:" از اين به بعد تصميم نداريم كار مسلحانه -كنيم." حول و حوش سال 1330 بود، اين دوران هم گذشت و يكي ـ دو مرتبة ديگر، شهيد نواب به زندان رفتند و آمدند. يك روز، صبحگاه، ايشان به منزل ما آمدند و صبحانه را با ما خوردند. آن روز چهلم رحلت مادر يكي از علما بود و ميخواستند در آن مراسم شركت كنند، صحبتهاي مختلفي شد و اشارهاي هم به اينكه حركت تندي انجام شود، من پرسيدم مگر شما نظرتان را تغيير داده¬ايد؟ گفتند نه، روال كار ما به همان صورت است. وقتي كه رفتند، بعد از چند دقيقه، ديدم مظفر ذوالقدر برگشت و گفت ¬كه آقاي نواب ميخواهند تاكسي سوار شوند و بروند، اما پول ندارند. من هم آن موقع مثل ساير طلبهها دستم خالي بود، فقط يك بيست توماني داشتم كه آن را تقديم كردم به آقاي مظفر تا به ايشان بدهد. اين روز با برنامهاي كه به مناسبت فوت مرحوم حسين كاشاني فرزند مرحوم آيت الله كاشاني در مسجد شاه برگزار شد چندان فاصلهاي نداشت، شايد يك ماه و نيم بعد بود كه در آن روز ما به اتفاق مرحوم دايي بزرگمان كه براي معالجه چشم خود به تهران آمده بودند، به مسجد شاه سابق ـ مسجد مرحوم امام امروزي ـ رفتيم.
شهيد شاه آبادي هم حضور داشتند؟
حاج آقا مهدي آن وقت قم بودند. متأسفانه وقتي وارد مسجد شدم، به علت يك حالت گرفتگي، حالم بههم خورد و ناچار شدم از آقايان خداحافظي كنم، پس، از مرحوم آقاي آيت الله كاشاني عذرخواهي كردم و به منزل رفتم. چيزي نگذشت كه يكي از داييزادگان من به آنجا آمد و گفت:" بلند شو، مظفر ذوالقدر، علاء را زده." در ادامة اين برنامه، پيش آمدهايي مثل شهادت نواب صفوي و عبدالحسين واحدي و اينها رخ داد كه در آن زمان حاج آقا مهدي در قم حضور داشتند و هماهنگ و رفيق با مرحوم شهيد محلاتي بودند و كلاً در آن جرگه بودند.
جالب اينكه شهيد محلاتي هم مثل برادرتان آدم شجاع و جسوري بود و بعدها هر دو اين¬ بزرگواران به موتور العلما معروف شدند.
ولي در عين حال تظاهر چنداني به رفاقت با يكديگر نداشتند، به خاطر اينكه در اينگونه حركات، مخفيكاري لازم بود. حاج آقا مهدي، بعد از سال 1341، مدتي براي تبليغ به ماهشهر رفتند. بعد از بازگشت اخوي از ماهشهر، مرحوم حاج محمدتقي رستم آبادي نوة مرحوم آخوند رستم آبادي از دنيا رفته بود. مسجد رستم آباد در محله اختياريه خالي از يك نفر معمم و پيشنماز بود كه به حاج آقا مهدي پيشنهاد كردند تا براي اقامة نماز به آنجا برود. حاج آقا مهدي نيز به من گفتند كه صلاح ميدانيد به آنجا بروم؟ گفتم بهترين موقعيت است، برويد. اين¬، زماني بود كه حضرت آيت الله العظمي امام خميني(ره) نهضت خود را شروع كرده بودند و علاقهمندي اخوي به حضرت امام نيز آشكار شده بود.
يك نكته خيلي مهم كه نبايد از قلم بيفتد، اين¬ است كه فدائيان اسلام در سال 1328 شمسي با ارتحال مرحوم ابويتان حقيقتاً چه وزنه و چه پشتوانهاي را از دست دادند؛ به اين بخش هم بپردازيد.
تاريخ شايد تا آن زمان چنين ¬نمونه¬اي را سراغ نداشته كه شخصيتي مانند مرحوم پدرم را از مسجد جامع بازار تا حرم حضرت عبدالعظيم(ع) روي دوش تشييع بكنند و همان جا به خاك بسپارند. بايستي گفت ده ـ دوازده كيلومتر راه را پياده بر دوش با آن جمعيت بسيار تشييع كنند. اصلاً سابقه نداشت مرحوم حاج علي اكبر تبريزي در منبري كه در بزرگداشت ابوي در مسجد مرحوم آيت الله بهبهاني برگزار شد، گفتند:" من تا به حال چنين تشييع جنازهاي نديده ¬بودم، به خصوص كسي كه در تشييع جنازهاش اين همه گريهكن داشته باشد."
ريشه اختلاف نواب صفوي و آيت الله كاشاني، به نوعي به ارتحال پدرتان برنميگشت كه نبود معظمٌ له خلائي را به وجود آورده بود؟
به هر حال نبود يك شخصيتي مثل مرحوم پدر ما، با داشتن علاقهمندان بسيار، تأثير خودش را گذاشته بود، اما اين را با اطمينان نميتوانم بگويم. البته آدمهاي محيط مرحوم آيت الله كاشاني عناصر مختلفي بودند، مثلاً فرض كنيد شمس قنات آبادي در آنجا با دار و دستهاش حاضر بودند. در نهايت، شهيد نواب صفوي هم با آن اهداف و جاذبههايي كه خودش داشت نيروهايي را به دور خويش جمع ميكرد و هم در جمعيت اطراف مرحوم پدرم و از بين علاقهمندان ايشان نيروهاي جوان بسياري بودند كه جذب فدائيان اسلام ميشدند.
و در بين جوانان آن زمان، حاج آقا مهدي به نوعي در حال سبك و سنگين كردن درس دبيرستان و طلبگي و همكاري مخفيانه با شهيد محلاتي بودند كه جزء فدائيان اسلام محسوب ميشد و اين، زيركي اخوي شما را ميرساند.
يادم است اخوي، آقاي محلاتي را دعوت كردند براي يك شب كه در مسجد رستم آباد منبر برود. آقاي محلاتي پيش من آمد و گفت:" صلاح ميدانيد من آنجا بروم؟" گفتم چرا كه نه؟ ما حتي شب اول به اتفاق شهيد محلاتي به مسجد رستم آباد رفتيم. يعني آن مخفيكاريها سرانجام به رفاقت نزديك و آشكار اين دو نفر تبديل شد. برنامهها و فعاليتهاي ايشان در مسجد رستم آباد رونق گرفت و جمعيت جواني كه در آنجا بودند، داراي فكر و انديشه و اهل مبارزه بودند، از جمله تيپِ افرادي مانند آقايان دكتر علي اكبر ولايتي و مهندس عرب و جواد منصوري و اينها كه كلاً متعلق به منطقة رستم آباد بودند و بعد از انقلاب، وزارت امور خارجه به خاطر وجود اين اشخاص معروف شده بود به وزارت رستم آباد!
حاج آقا مهدي موفق شدند در آن مدتي كه در مسجد رستم آباد بودند، بسياري از جوانهاي عادي آنجا را تبديل به جوانهاي مبارز بكنند و آن تشكيلات هر روز باعث ايجاد دردسرهايي براي ساواك ميشد.
و كم كم پاي اخوي نيز داشت به ساواك و زندان و تبعيد باز ميشد.
اولين باري كه ايشان را در تهران گرفتند، دوستي داشتيم كه در آن تاريخ، نماينده مردم سنندج در مجلس و معاون اول رئيس مجلس شوراي ملي بود. قهراً من با علاقهمندياي كه از سابق با هم داشتيم، به اين شخص تلفن كردم كه فلاني، برادرم را گرفته¬اند، چه كار بايد بكنيم؟
اين شخص تعلقات مذهبي هم داشت؟
بله، ولي خب سني مذهب بود و الان شايد ساكن آمريكا باشد. گفت من فردا صبح دارم به آمريكا مي¬روم، ولي گفت برو پيش آقاي فلاني، آن آقا برنامه را درست ميكند. اين شخص يك دفتري در خيابان ولي عصر(عج) امروزي در يكي از اين كوچهها داشت كه به آنجا رفتيم و با ايشان صحبت كرديم. به¬ او گفتم كه ببين آقا جان، برادر من علاقهمندياش به حضرت امام خميني(ره) جرم نيست، خيلي از افراد به معظمٌ له علاقهمند هستند و هيچ ابايي هم ندارند، نه اخوي و نه من نيز ابا نداريم، ولي يك مسأله را ميخواهم براي شما مطرح كنم. شما كه درصدد اين هستيد تا دوستاني براي دولت و تشكيلاتتان تهيه كنيد؛ بهتر است دشمنانتان را زياد نكنيد. پرسيد چرا؟ گفتم ميدانيد با گرفتن اخوي من، شما با يك بدنهاي از مردم ايران طرف شده¬ايد؟ چون هر كدام از دوستان و بستگان ما، علاقهمندان به مرحوم پدرم هر كسي كه اين موضوع را بفهمد، شما را لعن و نفرين ميكند. او گفت حالا شما يك درخواستي بكنيد، كه من هم درخواستم را همين گونه نوشتم. بعد، براي اولين بار با درخواست من موافقت كردند تا در زندان قصر با اخوي ملاقات كنم.
چه سالي؟
حدوداً سال 1352 بود. بنده رفتم ديدن اخوي به همراه خانم¬شان، گفتم برادر، ميدانم و در اين ماجرا تحقيق كردهام كه شما را نمي¬كشند، ولي به اين سادگي هم آزادتان نميكنند. فقط آمدم حالتان را بپرسم و ببينم كه خوب و سلامت هستيد. به دنبال آن و بعد از آزادي، باز هم حاج آقا مهدي، دو ـ سه مرتبه زنداني و سپس آزاد شدند تا اينكه به بانه تبعيدشان كردند.
از خاطرات و دانستههايتان در خصوص ايام تبعيد شهيد به بانه بگوييد.
نماينده بانه و سنندج در مجلس شورا، آقاي نوري بود كه پسرش حسن، شاگرد من بود. وقتي اخوي به بانه تبعيد شدند، يك روز به ايشان گفتم برادر ما آنجا تبعيد است، من كه نميتوانم بروم، شما سفارشش را بكنيد تا اگر كاري و مشكلي چيزي داشت، هوايش را داشته باشند. او قبول كرد.
در مدتي كه اخوي در بانه تبعيد بودند، من نتوانستم به ديدارشان بروم، تا وقتي كه به تهران آمدند. البته وقتي كه حاج آقا مهدي آزاد شدند، دو ـ سه مرتبه هم در تهران زنداني شدند كه به ديدنشان رفتم.
از خاطرات خود با شهيد در سالهاي بعد از پيروزي انقلاب بفرماييد.
گاه گاهي كه ايشان فرصت ميكردند از كميته نياوران به اينجا ميآمدند و به ما سر مي¬زدند، درست همين جايي كه الان شما نشسته¬ايد، مينشستند. اخوي فردي بسيار قاطع بودند. در اين مدت هم سمتهاي مختلف داشتند، از جمله نماينده مردم تهران در مجلس شوراي اسلامي شدند و شوراي عالي كميته انقلاب اسلامي با آقاي مهدوي كني همكاري ميكردند و جزو هسته اوليه جامعه روحانيت مبارز هم بودند كه بعد از شهادت اخوي، آقاي ناطق نوري به من گفتند كه جايگزيني براي شهيد شاه آبادي نداريم و رابطه ما پس از شهادت ايشان تقريباً با آن قسمتي كه شهيد مرتبط بودند قطع شده. در مراسم بزرگداشت شهادت اخوي نيز يكي از سخنرانان در رثاي شهيد ميگفت:" تحرك حاج آقا مهدي در فعاليتهايش به قدري بود كه دوستان به شوخي مي-گفتند اگر شما سر هر چهارراهي ده دقيقه بايستيد، يقيناً آقاي شاه آبادي از آنجا حركت مي-كند!"
ايشان تا آنجايي كه توان داشتند ميخواستند كارهاي بيشتري را انجام دهند. به اخوي ميگفتم برادرجان، شما در شبانه¬روز، دو ساعت مي¬خوابيد، اينطوري مگر ميتوانيد ادامه دهيد؟ شوخي نيست، آدميزاد يكسري اقتضائات طبيعي دارد و بدن و جسم انسان نميتواند جوابگو باشد، ولي مثل اينكه روحية بالا و شدت علاقه¬ ايشان اين نواقص را جبران ميكرد. واقعاً عجيب بود! ايشان سبكبال بودند، يك روز در خيابان پاسداران ديدمشان كه با يك جواني تصادف كرده بودند، ايستادم و پرسيدم چه شده؟ ديدم ماشيني هست و در اثر تصادف با اتومبيل اخوي يك خط كوچكي بر آن افتاده. گفتم برادر، اين با پنج تا تك توماني و يك پوليش زدن درست مي¬شود، اما شهيد شاه آبادي چندين برابر به آن جوان غرامت دادند تا راضي شود تا جايي كه من ناراحت شدم و گفتم براي چه؟ آخر ماشينش كه اينقدر نميارزد...
و جالب اينكه با اينهمه مشغله، كم خوابي و فعاليت، ايشان، تا اين حد هم مسؤوليتپذير بودند.
يك روز به حاج آقا مهدي گفتم برادر، شما با اين همه مسؤوليتي كه داريد به¬ كارها نمي¬رسيد، يعني هم بايد به مجلس برويد، هم به كميته و هم در الغدير باشيد، اينطوري ¬كه نمي¬شود، بهتر است مقداري از بار كاريتان كم كنيد. منظور تبيين مسؤوليتپذيري شهيد شاه آبادي است و اينكه در جوابم گفتند: "عمرم را ميگذارم به عشق اينكه بتوانم به اين انقلاب كمك كنم".
ببينيد، هنوز هستند بسياري كه در حال حاضر هم باور ندارند كه در اين مملكت انقلاب شده، در اين سي سالي كه گذشته، متأسفانه عناصر مختلفي آمدهاند و رفتهاند كه مباني انقلاب را اصلاً از اول قبول نداشتند، ولي از موقعيت سوء استفاده ¬كرده¬اند و تا توانستهاند در گوشه و كنارها لطمه خود را به مردم و نظام زدهاند. شما ملاحظه بفرماييد، دستگاه قضايي ميگويد ما از كساني كه بيقانوني كردند در قسمت اقتصادي نمي¬گذريم، شما خيال ميكنيد اين كساني را كه قوه قضائيه مي¬گويد، از آمريكا به اينجا آورده¬اند؟ نه، از همينجا بود كه آمدند منتها باور نداشتند كه در اين مملكت انقلاب شده و اعتقادي هم نداشتند، فقط گفتند ما چند وقتي سر كار هستيم، خودمان را ميبنديم و ميرويم. متأسفانه آن فداكاري و علاقهمندي امثال شهيد شاه آبادي نتيجهاش اين بود كه جان خودشان را از دست دادند و ملت ما نيز از نعمت بهرهمندي از وجود بسياري نيروهاي اصيل و مخلص محروم ماند.
يعني نيروهاي اصيل مثل شهيد محلاتي، شهيد شاه آبادي، شهيد رجايي، شهيد باهنر... بيمحابا جلو ميرفتند و جانشان را از دست ميدادند و بعد برخي اغيار باقي ميماندند و سوء استفاده ميكردند.
بله، يك وقتي اگر شما مديريت كرده باشيد، مدير يك معاوني ميخواهد داشته باشد كه حرف او را گوش كند. اگر شما در مديريت آدمي قوي باشيد معاوني قوي را انتخاب مي¬كنيد، اگر ضعيف باشيد ضعيفتر از خودتان را انتخاب ميكنيد. در نتيجه رفتن اينهايي كه مثل شهيد بهشتي از دستگاه قضائي مي¬رود، شهيد شاه آبادي از نمايندگي مجلس مي¬رود، هر كدام كه از يك طرف از دست مي¬روند، خلاصه كساني بر سر كار ميآيند. طبيعي است كه وقتي شاخصهايي مثل استاد مطهري شهيد مي¬شوند، قهراً جايگزيني برايشان متصور نيست، همين طور شهيد شاه آبادي و شهيد رجايي و ديگر عزيزان.
بنده در بررسي و تحقيق شفاهي و تاريخي، پيرامون زندگينامه شهيد شاه آبادي، متوجه شدم انسانهاي جسور و بيش¬ فعال، يعني كساني كه سريع به دل ماجرا ميروند و دست به كار مي¬شوند، مانند آيت الله شاه آبادي كه اين شهيد عزيز ما سنشان در مرز شهادت حدوداً 54 سال بوده، ايشان فقط شبي دو ـ سه ساعت ميخوابيده و به نسبت بقيه افراد، چندين برابر سن رياضي خود فعاليت ميكرده و منشأ اثر بوده، يعني كرختي و كندي و رخوت به وجود ايشان راه نداشته. بعد نكته عجيب اينكه معمولاً بسياري از آدمهاي بيش ¬فعال، حتي ميانسالي را هم رد نميكنند و همان¬¬گونه كه سرعتشان بالاست، معمولاً به گونهاي سريع از دست مي-روند.
البته جلوي حوادث را نميتوان گرفت. اميرالمؤمنين علي(ع) ميفرمايند: "ايّ يوم من الموت افر يوم ما قدر او يوم قدر. يعني كدام روز از مرگ فرار كنم آن روزي كه تقدير و مقدر من نشده يا آن روزي كه مقدر من شده، آن روزي كه مقدر من نشده فرار كردن ندارد، آن وقتي هم كه مقدر شده نميشود فرار كرد." ببينيد، از تقدير نميشود فرار كرد. گفتم انقلاب را بعضيها باور كردند و بعضيها باور نكردند؛ فقط از آن استفاده كردند. حاج آقا مهدي از آنهايي بود كه باور كرده بود كه در مملكت انقلاب شده و فكر ميكرد براي پايداري انقلاب، تا آنجايي كه ميتواند بايد مايه بگذارد؛ تا هر حدي كه در توان اوست. حتي همان شب آخر كه ايشان با آقاي دكتر هادي منافي جلسه داشتند، قرار ميگذارند كه فردا با همديگر در اهواز ديداري داشته باشند. وقتي از جلسه بيرون مي¬آيند، اخوي به رانندهشان ميگويند چند ساعته ميتوانيد به اهواز برويد؟ او ميگويد ميتوانيم سه ـ چهار ساعته از تهران به اهواز برسيم. ايشان با آن سرعت رفته است. صبح از آنجا به دكتر منافي زنگ ميزند كه ديشب به اهواز آمدم، شما هم بيايد؛ كه بعد از ظهرش اخوي شهيد ميشوند. ميخواهم بگويم وقت را اصلاً در برنامه كارهاي خود به صورتي محو ميكردند تا بتوانند حداكثر استفاده را از آن بكنند.
شهادت اخوي در ششم ارديبهشت 1363 اتفاق افتاد؛ با آن برنامههايي كه حتماً ميدانيد. ولي آن-چه را كه بايد عرض ميكنم اين است كه در زندگي عادي خانوادهاي مثل خودمان، زندگي¬ ما شايد مقداري تشريفاتيتر از ايشان بود، شهيد شاه آبادي در نهايت سادگي ميزيست. خلاصه، آنچه در اخوي شهيد¬ ما ايجاد انگيزه كرد كه تا سرحد امكان تلاش كند، اين بود كه باور كرده بود كه انقلاب در اين مملكت واقع شده.
و دو نفر، همه وقت نيز در بطن تمامي قضايا حضور داشتند ـ شهيد محلاتي و شهيد شاه آبادي ـ كه به «موتور العلماء» معروف بودند..
عرض كردم كه دوستان شهيد شاه آبادي در تعبيري از حركات فعال و بيمحابايي كه ايشان انجام ميداد ميگفتند اگر سر چهارراهي چند دقيقه بايستيد ايشان سريعاً از آنجا رد ميشود.
و در جريانهاي مختلف نيز براي اتحاد و وصل فرزندان اصيل نظام شامل ائتلافها و ديگر ريش سفيديها كم نميگذاشتند.
ايشان تا آنجايي كه دستشان ميرسيد كوتاهي نكردند. البته من به شخصه خصوصيات و ويژگيهاي شهيد را از اين جهت آگاهي ندارم، از بس كه ايشان در اين ايام كار داشتند و من هم در مقاطعي در ايران نبودم، مانند دورهاي كه به عنوان نماينده مرحوم آيت الله العظمي گلپايگاني(ره) به لندن ¬رفتم، از سال 1362 تا 1365.
شهيد شاه آبادي به عنوان يك برادر، چگونه آدمي بودند و كلاً چه شخصيت و اخلاق و خصوصياتي داشتند؟
ببينيد، در عين حال كه به جامعه و مسأله انقلاب و همه اينها ابراز علاقه مي¬كردند، هيچ وقت فراموش نميكردند كه برادران و خانوادهاي هم دارند. حالا بنده خود را جزو مبارزين سينه چاك نميدانم و نه ادعا دارم و نه داشته¬ام، من فردي عادي هستم كه علاقهمند به تشكيلات و انقلاب و حضرت امام، به همه جهاتي كه بوده هستم. يادم است بعد از شهادت اخوي از لندن آمدم و خدمت حضرت امام رسيدم. امام فرمودند مي¬دانيد، كه من خانواده شما را خيلي دوست دارم. اين كلام ايشان، آنقدر مؤثر بود كه اشك من در آمد. عرض كردم آقا، ما بعد از پدرمان آنچه فكر ميكرديم اين بود كه حضرتعالي پدر دوم ما هستيد. البته بيشتر از همه ما حاج آقا مهدي در معيت حضرت امام بود، دليلش هم اين بود كه شهيد، در قم درگير با كار و تشكيلات و درس و زندگي بود و در امر مبارزه نيز به حضرت امام تأسي ميكرد. بنده در خصوص سهم خودم بايد بگويم كه از محيط ايران و تشكيلات قم دور بودم، هشت سال كه اصلاً ايران نبودم، ابتدا به نمايندگي از آموزش و پرورش در عراق بودم، بعد هم مدتي را در آلمان به سر بردم.
حاج آقا مهدي از اين جهت كه زنداني باشد هيچگونه نگرانياي نداشت، تنها نگرانياش ممكن بود اين باشد كه از تربيت كردن افرادي در خارج زندان محروم است. چرا كه در مسجد رستم آباد در آن برهة كوتاه چندسالهاي كه آنجا بود انصافاً بايد گفت بهترين خدمت را به جامعۀ انقلابي ايران در اين منطقه كرد و تازه، اين حداقل كاري بود كه ايشان انجام داده بود. در عين حال يك فرد طلبكار نبود، حتي نمايندگي مجلس را كه دوستانشان به او اصرار كردند نمي-خواستند بپذيرند، ميگفتند من خدمتگزارم. حركت ايشان در كارهاي مختلف مداوم بود. هيچ كاري را به برادرم مراجعه نمي¬كردند، مگر اين كار مورد پسند ـ يعني قبول انساني و اسلامي ـ ايشان بود و از همه چيز دست ميكشيد براي اين كه آن كار را انجام بدهد. اگر بخواهيد در اين موضوع و در اين باره و شخصيت و موقعيت اخوي نسبت به مادر و نسبت به فرزندانش و نسبت به تربيت بچهها و نسبت به كارهايي كه در جامعۀ اسلامي بايد انجام بشود و نسبت به آن چه انقلاب ايجاب ميكند كه بايد از يك فرد انقلابي و يك متصدي و يك مبارز انجام بشود، بايد گفت حاج آقا مهدي از هيچ يك از اين كارها دريغ نداشت و در جامعۀ روحانيت مبارز تهران از جمله افراد مؤسس اين جمعيت بود كه با آيت الله مهدوي كني و ساير دوستانشان همكاري ميكرد. با قيد اين نكته كه آن كار هم يكي از هدفهاي او نبود؛ غرض فقط خدمت بود. ارتباط با آيت الله مهدوي كني و ساير دوستان و همرزمان به خاطر تحقّق يك آرماني بود كه آن آرمان اسلام، عدالت، سربلندي ايران و اسلام و مسلمانان بود و در اين راه هم از هيچ چيز كوتاهي نميكرد. حتي اگر 2 نصف شب به او تلفن ميكردم بيدار بود و جواب مي¬داد، نميتوانست آرام بنشيند. و هر كاري را كه درخور اسلام بود و نسبت به شخصيت امام ارتباطي پيدا ميكرد انجام ميداد و در اين جهت فاني بود. شخصيت حضرت امام برايش شخصيتي بود كه هيچ-گاه از نظرش محو نميشد به اين معنا كه در حركات، اعمال و رفتارش رعايت جنبههاي اخلاقي و رعايت شخصيت امام و جايگاه دين مبين اسلام را ميكرد.
شهيد شاه آبادي چگونه از پدر اصلي خودشان كه عارف كامل، حضرت آيت الله العظمي شاه آبادي استاد امام بودند، آرام آرام به پدر معنويشان كه شخص والامقام حضرت امام بودند رسيدند و بقيه عمرشان آنچنان رقم خورد كه سراسر مبارزه و سرانجامش نيز شهادت بود؟
هر كدام از ما يك مايه اصيل مبارزاتي را تا حدودي از پدرمان به ارث برده بوديم، نهايتاً مقتضيات بروز اين مايه فرق مي¬كرد، مثلاً خود من حدود 27 سال از عمرم را در فرهنگ اين مملكت و آموزش و پرورش گذراندم. به همين منوال، براي شهيد شاه آبادي نيز جنبههاي ابزاري از جهاتي در قم بود، مثل اينكه همراه با حضرت امام بود و در درس معظمٌ له حاضر مي¬شد، در نتيجه آن مايه مبارزاتي در ايشان بيشتر رشد كرد و باور كرد كه راه امام، راه درستي است و به دنبال حضرت امام به راه افتاد. من شخصاً ايران نبودم، ولي علاقهمند به مدرسه فيضيه و تشكيلات و جريانات آنجا بودم. يادم است زماني كه در عراق بودم، مرحوم آيت الله خويي خواستهاي راجع به تأييد اين جريان داشتند. يك شب اخوي گفتند ايشان يك چنين خواستهاي دارند، من هم سريعاً به منزل آمدم و تا نوشتن مقالهام راجع به وضعيت ايران را تمام نكردم، نخوابيدم.
در مقاله به چه جزئياتي اشاره كرديد؟
چندين صفحه راجع به ماجراي زندگي محمدرضاشاه و تشكيلات رژيم، از رضاخان به اين طرف تا آن زمان نوشتم و به اخوي دادم، مرحوم خويي فقط يك كلمه تند در آن بود كه برداشتند و آن را چاپ كردند. سپس مقاله را به عربي و انگليسي ترجمه كردم و فرستادم. آن زمان ايام حج بود و متن مقاله را به آقاي حاج علي كلباسي دادم كه الان هم تهران است. عرض كردم كه روحيه مبارزاتي در ما هست، ولي در هر كدام به يك نحو مقدر است. حاج آقا مهدي به علت همراهياي كه با امام داشتند و نزديك بودند، خصوصياتي را كه عيني بود دنبالش مي¬رفتند، ولي در خصوص ما حمايت و همراهي دورادور بود، با همه اينها اين شهيد عزيز آنچه را كه در حكم وظيفه يك برادر نسبت به برادرش است، به خوبي تمام انجام ميداد.
شهيد شاه آبادي در اين رابطه نقشش نقش يك برادر بود، نه نقش انقلابي و مملكتي و اينها. رابطه برادري و خانوادگي هميشه مورد توجه ايشان بود و به همه رسيدگي ميكرد. الان هم هيچ-كس تصور نميكند كه ما خواهران و برادران از يك مادر نيستيم، آنقدر كه به هم نزديك هستيم. بر اساس همين روش، حاج آقا مهدي با ما و ساير برادران و خواهران هميشه همين طور بود.
در هر صورت، در زندگي افراد، هر كدام از مسائل با خصوصيات روحيشان هماهنگ و عجين است و نميتوان آنها را تفكيك كرد. عرض كردم كه شهيد شاه آبادي هيچوقت نميگذاشت كار امروزش به فردا بكشد. در حساب خانوادگي رفيق خانواده بود، در حساب انقلاب، فدايي انقلاب و امام و در كارها تا آخرين لحظه پايداري ميكرد. در دينداري زبانزد بود. در آخرين لحظات زندگي، سخنرانياش درباره شهادت است، از خدا ميخواهد:" خدايا ما را جزو شهدا قرار بده." بعد هم شهادت نصيبش ميشود. البته روزي كه ايشان شهيد شده بودند، من اطلاع نداشتم و در مجمع اسلامي در انگلستان بودم، آنجا از طرف مرحوم آيت الله گلپايگاني مأمور بودم، ولي آقاي مهندس مهدي چمران كه الان رئيس شوراي شهر هستند با ايشان تا لحظه شهادت شهيد همراه بودند، آقاي چمران از زندگي روز آخر شهيد و برنامههايي كه با هم داشتند خاطرهها دارند، مثلاً اصرار شهيد به اينكه ميخواسته به جزيره مجنون برود، اما ارتش اجازه نميدهد و آخرسر، بعد از ظهر همان روز سپاه را مجاب ميكند و ميرود. اين اتفاقات را نميتوان از لحاظ جنگي توجيه كرد، اينها يك مقدراتي است كه بايد انجام ميشد و اين تقدير در آنجا عملي ميشود. اين همه جمعيت به آنجا رفته بودند و وقتي گلوله توپ مي¬زنند، تنها كسي كه از زمين بلند نميشود شهيد شاه آبادي است. پس اين¬جا، حسابِ تقدير است و ايشان هم برايش فرقي نميكند. او آماده است براي هر حادثهاي كه پيش بيايد. گاهي اوقات پيش ميآمد كه به اتفاق ايشان به جايي ميخواستيم برويم، آن ايام ماشين¬ شخصيتها ضد گلوله و داراي آژير و تشكيلات بود. به ايشان عرض كردم كه برادر، من اعصابم خرد مي¬شود، حيف است در ماشيني بنشينيم و به مردم عرض اندام كنيم، لطفاً اين آژير را خاموش كنيد. گفتند چشم. از اين جهت خودشان هم مراقب بودند. هر دو ما به اين نكته تأكيد ميكرديم كه به حساب اينكه ما روحاني هستيم، اين كارها به ما نمي¬آيد؛ بايد در بين مردم برويم. خودش مردمي بود. ميخواهم بگويم اين طور نبود كه بخواهيم عرض اندام كنيم كه انقلابي و از زمرة شخصيتها هستيم. حساب درست اين بود كه ما يك زندگي عادي انجام ميداديم. اخوي شهيد ما زندگياش طبيعي بود، اما درباره كارهاي انقلابي سر از پا نمي¬شناخت، نميتوانست ببيند كاري در اين مملكت وجود دارد كه او ميتواند انجام دهد و همين طوري بنشيند؛ آچار فرانسه بود.
دوست داريد اين مصاحبه چگونه به پايان برسد؟
اميدواريم كه خداي متعال لطفش را از اين ملت و مملكت دور نكند، ما را زير سايه مقدس امام زمان(عج) محفوظ بدارد و تمامي گرفتاري¬ها، ناراحتيها و رنجها به آخر برسد. مقام معظم رهبري را هم خداوند توفيقشان بدهد تا بتوانند اين مملكت را به نحو احسن اداره كنند و مردم ما بتوانند مبارزاتشان را با استكبار جهاني ادامه دهند.