خوشي و لذتش فقط اين بود كه به مردم خدمت كند...

کد خبر: ۳۴۶۰۲۵

سه‌شنبه - ۰۵ ارديبهشت ۱۳۹۱ / 1391 05 February

«شهيد شاه آبادي در قامت يك همسر» در گفت و شنود شاهد ياران با خانم صفيه آيت الله زاده شيرازي

شهيد شاه آبادي از هر نظر، معلم و الگويي براي همنسلان خويش و حتي نسلهاي بعدي بوده است. پرداختن از ديدگاهي معنوي با سويههاي اخلاقي و نيز كاوش و استنتاج در زندگاني پربار اين شهيد عزيز توسط يار ديرينه¬ ايشان حاجيه خانم صفيه آيت الله زاده شيرازي، همسر مكرمة شهيد شاه آبادي، با تأكيد بر اين نكته، از يك نظر ديگر هم براي ما خاص مينمود: اين بانوي مكرمه، نه تنها در امر تبليغ ديني، بهويژه در ارتباط با بانوان، دستيار شهيد به شمار مي¬رفته، بلكه همواره در قامت يك شاگرد، خوشهچين خرمن علم، معرفت و تقواي آن شهيد گران¬مايه، عارف واصل و استادزاده و شاگرد پرتلاش حضرت امام خميني ـ ره ـ محسوب ميشده است. اين گفت و شنود را بخوانيد:

***
از نحوۀ آشنايي¬ خود با حاج آقا مهدي شاه آبادي و خانواده ايشان بگوييد.
نحوۀ آشنايي ما عجيب بود، چون هم ايشان هر كسي را به همسري قبول نميكردند و هم، اينكه پدر من خيلي در مورد مسألۀ ازدواجم سخت ميگرفتند. اما وقتي اين دو با هم آشنا شدند، انگار گمشدهشان را پيدا كرده بودند. پدرم از حاج آقا هيچ ايرادي نگرفتند و بعد از سؤالاتي كه از ايشان كردند، بيمعطلي قبول كردند. با اينكه پدر من از هر كسي كه به خواستگاري ميآمد ايراد مي¬گرفتند، اما ايشان را خيلي زود قبول كردند و قرار شد كه ما را عقد كنند و گفتند به خريد برويم، اما آنها خودشان چيزهايي خريده بودند و آورده بودند، مثلاً براي من يك مدال خريده بودند و به فروشنده گفته بودند كه دو سه روز ديگر آن را پس مي¬آوريم، چون اصلاً از اين تجملات خوششان نميآمد و فقط به خاطر فاميل هاي خودشان اين كار را كرده بودند. آيينه و شمعدان هم خريده بودند، چون اطرافيان به ايشان فشار آورده بودند كه اينها را خريداري كنند و با فروشنده قرار گذاشته بودند كه اينها را برميگردانيم. بعد از عقد هم به من گفتند كه اينها را برمي¬گردانم، من هم چيري نگفتم و آنها را تميز كردم و به ايشان دادم كه برگردانند.

سر سفرة عقد، بعد از سلام و عليك، به من گفتند: " شما بايد مبلغ مذهبي بشويد و در اين زمينه فعاليت كنيد." من هم گفتم چشم. بعد گفتند: "من مادر ناتواني دارم كه از او مراقبت مي¬كنم، البته برادر و خواهر هم دارم، اما دوست دارم خودم مستخدم مادرم باشم و به ايشان خدمت كنم. مادرم داغديده هستند و خيلي نياز به مراقبت دارند. من هم به خاطر علاقه و احترام خاصي كه نسبت به مادرم دارم، دوست دارم ايشان پيش خودم باشند." من هم قبول كردم. صحبتهاي ديگر ما هم در همين زمينهها بود و هر وقت كه مرا مي¬ديدند، در زمينۀ كمك به مردم و اين حرفها صحبت ميكردند.

من در همان جلسات اولي كه با همسرم صحبت كردم، كمر همت بستم كه هرچه ايشان از من خواستند، اگر در توانم بود، انجام دهم. متوجه شده بودم كه خدا به من توفيق داده همسر شخصي باشم كه روحشان خيلي بزرگتر از آن است كه من فكر مي كردم. با خود ميانديشيدم آيا شايستگيِ همسري چنين كسي را دارم يا نه. خودم را خيلي كوچكتر از آن ميدانستم چون در هر نقطۀ زندگيشان كه دست مي¬گذاشتم، ميديدم واقعاً در سطح بالايي است؛ مثلاً از نظر ايمان آنقدر مقيّد به احكام واجب و مستحب بودند كه انسان متحيّر ميشد چطور ممكن است كسي به اين اندازه مقيّد باشد كه كوچكترين خلافي از او سر نزند و كوچكترين امر مكروهي را انجام ندهد. راضي نبودند كه از يك امر مستحب به راحتي بگذرند و دوست داشتند حتماً آنچنان كه ائمه(ع) زندگي ميكردند زندگي كنند و همۀ كارهايشان مثل آنها باشد و اصلاً هدفشان اين بود كه مسيرشان در مسير ائمه اطهار(ع) باشد. از اين جهت من فكر ميكردم كه خيلي بايد كوشا باشم و زحمت بكشم كه شايد كمكي به ايشان كرده باشم و اينكه تا چه اندازه موفق بودم، نميدانم ولي تمام كوششم اين بود كه بتوانم منويات مورد نظر ايشان را پياده كنم.
خلاصه، حرفهاي حاج آقا از همان اوّل به دلم نشسته بود، يعني فردي نبودم كه سخت بگيرم و فكر كنم از زندگي عقب مي¬مانم، بلكه تمام صحبتها و خواستهها و دوستداشتنيهاي ايشان را دوست داشتم. حاج آقا مايل بودند كه به ديگران كمك كنند، من هم تا ¬جايي كه در توانم بود كمك مي¬كردم؛ اگر خدا قبول كند.

وقتي ازدواج كرديد، شما و حاج آقا در چه سني بوديد؟
من تقريباً 18 سالم تمام شده بود و ايشان هم 26 ساله بودند.

آن موقع، تحصيلات حاج آقا در چه سطحي بود؟
از نظر تحصيلات حوزوي، دورة 10 سالة سطح را به پايان رسانده بودند و حدوداً دو سال بود كه به درس خارج فقه و اصولِ حضرت امام و آيت الله بروجردي ـ عليهم الرحمه ـ ميرفتند. از نظر هوش و حافظه هم خيلي خوب بودند و خيلي هم پُركار بودند. در ماه مبارك رمضان، بلافاصله پس از آنكه افطار ميكردند به مطالعه ميپرداختند تا سحر، آن وقت ميگفتند: "دير شد! الان اذان مي گويند." بعد، من برميخاستم و براي سحر آماده ميشدم. ايشان خيلي كم مي-خوابيدند و در مقابل، خيلي پُركار بودند، خيلي هم كم غذا ميخوردند و اين عادات را از اول داشتند. عقيدهشان اين نبود كه براي فعاليت بيشتر، بايد بيشتر خورد، بلكه معتقد بودند كه وقتي زياد بخوريم و سنگين شويم، فعاليت¬ ما كم و فكرمان بسته ميشود. اوايل محال بود كه بيشتر از چهار ساعت بخوابند و اگر بيشتر مي¬خوابيدند، خود را جريمه مي-كردند و شب بعد كمتر ميخوابيدند. بعد از پيروزي انقلاب، شبي دو ساعت يا دو ساعت و نيم بيشتر نمي خوابيدند.

ايشان از اوّل من را با لفظ «خانم» صدا ميكردند و من هم متقابلاً ايشان را «آقا» صدا مي¬كردم، اما بعدها به زبان بچهها كه پدرشان را "آقاجون" صدا مي¬كردند، من هم آقاجون ميگفتم و ايشان، همچنان به من خانم ميگفتند و اگر كسي من را به اسم خودم صدا مي¬كرد، ناراحت مي-شدند. با اينكه سني نداشتم تا به من «حاج خانم» بگويند يا حتي «خانم»، اما ايشان ناراحت مي¬شدند؛ اگر كسي مرا به اسم صدا مي¬كرد؛ يعني تا اين حد دقت و حساسيت داشتند.

آداب و رسومي كه آيت الله العظمي شاه آبادي و خانوادهشان داشتند چه بود و شما خانوادۀ همسرتان را چگونه خانوادهاي مي¬ديديد؟
خانوادۀ همسرم خانوادۀ خيلي ساده و بيآلايش و خوش قلب و خوش فكر بودند. الان هر وقت آنها را مي¬بينم، دلم شاد ميشود و فكر ميكنم خواهران حاج آقا خواهر خودم هستند. خيلي ساده و بيتشريفات و بدون هيچ تجملاتي هستند، خيلي ساده و مهماندوست. برادرهايشان هم عالي بودند، اما ايشان بهخصوص به مهمان بسيار علاقهمند بودند، اگر دو روز مي گذشت و كسي به منزل ما نمي آمد، ناراحت مي شدند و به منزل افراد مي رفتند و از آنها ديدن مي كردند. مادرشان هم همينطور بودند، محال بود كه در منزل¬ ايشان غذايي پخته شود؛ بدون اينكه مهمان يا همسايه از اين غذا استفاده كند؛ اگر مهمان نميآمد ناراحت ميشدند و مادرشان با يك حالت ناراحتي به منزل همسايه ميرفتند و سراغشان را ميگرفتند و به آنها غذا ميدادند.

از مادر حاج آقا هم براي ما بگوييد.
پدر ايشان قبلاً مدتي در نجف درس خوانده بودند. عربها به مادر ميگويند «يومّا» و مادر حاج آقا هم به همين دليل به اسم «يومّا خانم» معروف بودند، يعني مادر و تمام فاميل، ايشان را به اين اسم ميشناختند. در وصف مادر حاج آقا نميتوانم و نميدانم چطور بايد بگويم كه حقشان را ادا كنم. ايشان سطح فكرشان خيلي بالا بود، تك فرزند بودند و پدرشان هم خيلي ثروتمند بودند، بعد از فوتشان هشت خانه براي ايشان به ارث گذاشته بود و يوّما خانم، تمام هشت خانه را در راه خدا داده بودند. هر كسي را كه ميديدند نيازمند است و زندگي سختي دارد، مثلاً به هر فردي كه طلاق گرفته يا شوهرش فوت شده يا دختر پا به سني كه دوست دارد ازدواج كند، كمك ميكردند. در عين حال اگر مي ديديد كه خودشان چطور زندگي مي¬كردند، چطور لباس مي¬پوشيدند، چه چيزهايي مي خوردند، تعجب ميكرديد و مي-گفتيد شايد اين فرد اصلاً حقوقش به 10 هزار تومان هم نميرسد. در صورتي كه هشت تا خانه داشتند كه اجاره داده بودند و همه را در راه خدا ميدادند. ايشان طوري زندگي ميكردند كه هيچ وقت از كسي گلهمند نبودند و اگر كسي هم حرف نامربوطي مي¬گفت، به روي خودشان نمي¬آوردند، انگار كه نشنيدهاند! و هر كار و خدمتي هم از دستشان برمي¬آمد، انجام ميدادند. به هر كسي كه ميرسيدند و به هر نحوي كه مي¬توانستند، ياري ميرساندند.

رابطۀ من با مادر همسرم خيلي خوب بود، ما با هم زندگي ميكرديم و مسألهاي هم در زندگيمان نداشتيم. با اينكه اوايل اينها خيلي پُر رفت و آمد بودند و ماه رمضان تمام فاميلهايشان به منزل ما در قم مي¬آمدند، من بچۀ كوچك داشتم و خرجمان يكي بود، اما اصلاً برايم اين رفت و آمدها مسأله نبود، بهطوري كه وقتي الان به آن زمان فكر ميكنم تعجب مي-كنم، مثلاً در يك لحظه، اتاق ما پُر از پيرزن ميشد و تمام اينها براي روزهخواري آمده بودند، و براي اينكه بنشينند و با يومّا خانم صحبت كنند. همۀ آنها هم قليان مي كشيدند، من هم بچۀ كوچك داشتم و در زندگي هم مثل الان امكانات رفاهي نبود، مثلاً ما يخچال نداشتيم، سر و وضع زندگيمان خوب نبود و در آن شرايط سخت بود؛ نه زودپزي، نه چراغ گازي و نه هيچ چيز ديگر، همۀ كارها را خودمان انجام مي¬داديم، اما آنقدر علاقه و عشق داشتم كه برايم مسأله نبود. حتّي يادم است من براي همۀ اين پيرزنها قليان چاق ميكردم و خود خانم هم بابت اين قضيه ناراحت ميشدند و ميگفتند خودمان كارها را انجام مي¬دهيم، شما زحمت نكشيد، امّا من ميگفتم : نه خوب نيست، چون بايد اين كار در آشپزخانه انجام شود و بايد پلهها را بالا و پايين بروند و برايشان سخت است. من خودم اين كار را انجام مي-دادم. هيچ نوع مسألهاي با هم نداشتيم و ايشان هم سر پا بودند، اما بعداً كه آقاي شاه آبادي به زندان رفتند ـ در سالهاي 1353 به بعد ـ از بس كه در فراق آقاي شاه آبادي گريه كردند و براي ايشان ناراحت بودند، چشمهايشان نابينا شد، چون ايشان آقاي شاه آبادي را خيلي دوست داشتند و بعد هم كه ايشان را تبعيد كردند، وقتي مي خواستيم براي ديدن حاج آقا به بانه برويم، يومّا خانم را به منزل يكي از نزديكان در قم برديم. ايشان چون نمي¬ديدند، دستشان را به ديوار ميگرفتند و راه ميرفتند و مثلاً به دستشويي ميرفتند. وقتي ما برگشتيم، متوجه شديم كه يومّا خانم زمين خورده و صدمه ديدهاند. ايشان را عمل هم كرديم، اما ديگر نتوانستند راه بروند و در رختخواب ماندند. هفت، هشت سالي به همين شكل بودند و دو ماه بعد از پيروزي انقلاب، مرحوم شدند. ايشان شاعره هم بودند. مثلاً براي پسرم آقا سعيد، شعر مفصلي گفتند كه اولين بيت آن چنين است:
«يا سعيد، اصعد في باب العلوم تا رهايي يابي از قيد هموم»

كمي از برنامه روزانة زندگي شهيد شاه آبادي بگوييد.
ايشان مقيّد بودند كه هميشه سحرها بيدار شوند تا از فضيلت صبح محروم نباشند. صبح ها ابتدا خودشان براي نماز اول وقت بيدار مي¬شدند، البته همه را با هم صدا نمي¬كردند، بلكه بچه ها را يكي، يكي بيدار ميكردند و نماز جماعت مي خواندند. بعد با بچهها نرمش ميكردند. وقتي كه ايشان منزل بودند مثل شمعي بودند كه بچهها دورشان بودند و ايشان با هر كدام از بچهها به فراخور حالش رفتار ميكردند و با آنها صحبت ميكردند.

در مورد ميزان رسيدگي ايشان به بچهها بگوييد و اينكه چقدر براي خانواده وقت مي گذاشتند؟
قبل از انقلاب وقتِ بيشتري داشتند و بيشتر منزل بودند و رسيدگي مي¬كردند، اما بعد از انقلاب مسؤوليتشان سنگين بود، بچهها بزرگتر شده بودند و از خود آنها ميخواستند كه گليمشان را از آب بيرون بكشند. اما باز هم نيمه شب كه مي¬آمدند، تمام خانه را يك كنترل اساسي ميكردند كه مثلاً آشپزخانه در چه وضعي است؟ يا بچهها كجا خوابيده اند؟ روز را كجا بوده اند، چه كار كرده اند؟ و.... هر جا مشكلي پيش مي¬آمد، تذكر ميدادند و من هم ميدانستم زماني كه ايشان نيستند، بايد همۀ مسائل رعايت شود و نظم كارها حفظ شود.

يادم است زماني كه از منزل قديمي رفته بوديم و آن را به حوزه علميه خواهران اختصاص داده بوديم و خودمان به منزلهاي مجلس در پشت بهارستان رفته بوديم، امكانات خوبي داشتيم. آنجا شوفاژ داشت و آب گرم هم داشتيم و ايشان همان اوّل كه حس كردند زندگي در حال عوض شدن است، سعي كردند جلوي آن را بگيرند. معتقد بودند كه زحمات چندين و چند سالهشان دارد به هدر ميرود. يادم مي آيد آخرين سال زندگيشان بود، ميگفتند ما بايد همان طوري كه قبلاً زندگي مي¬كرديم، زندگي كنيم. چون ايشان سِمتي پيدا كرده بودند، من نمي-توانستم به همان صورتي كه هميشه بودم، باشم. احساس مي كردم كه بايد بعضي تغييرات را بپذيرم، اما ايشان ميگفتند نبايد تغييري در زندگي حاصل شود و بايد به همان شكل قبلي باشيم. من نيز به همان شكلي كه ايشان مي خواستند رفتار ميكردم. ميگفتند من پيش امام زمان(عج) مسؤولم، نبايد پيش آقا شرمنده شوم و الان نبايد زندگي ام طوري باشد كه امام زمان(عج) ناراحت شوند و بايد همان طوري كه قبلاً بوده، باشم.

مخارج زندگي را چطور تأمين مي¬كردند؟
مادر ايشان منزلي داشتند كه ميگفتند اين منزل بايد در دست اولاد ذكور باشد و تا من زنده هستم بايد از آن استفاده كنند. ايشان منزل را اجاره داده بودند كه اجارهاش خيلي ناچيز بود. آن زمان ماهي سيصد تومان ميگرفتند و خرج¬ ما را فقط از اينجا تأمين ميكردند و هيچ منبع مالي ديگري نداشتند. آن زمان كه به روحانيون چيزي ميدادند و سهمي داشتند، حاج آقا اصلاً آن سهم را قبول نميكردند و نميگرفتند. وقتي هم به مجلس رفتند، از مجلس حقوقي نميگرفتند. اما آنها حقوق را به حساب ريخته بودند و يكدفعه متوجه شدند كه مبلغي به حساب ايشان رفته، بنابراين تصميم گرفتند به مكّه بروند و مقداري هم به من دادند و گفتند شما هم مستطيع شدهايد و مرا نيز با خود به مكّه بردند. بعد از آن هم ديگر پول مجلس را نگرفتند.

از تشرف شهيد به مكّه تعريف كنيد كه آن سفر چگونه بود؟
مكۀ اوّل را با مجلس رفته بودند و سفر راحتي بوده است؛ اتاق جدا و امكانات ديگر... و ايشان از آن سفر ناراحت بودند و ميگفتند: «اين، مكّه آمدن نيست» و خودشان را از بقيه جدا ميكردند و مرتباً ميرفتند حرم و عمره به جا ميآوردند و شبها غسل ميكردند و به حرم ميرفتند. اصلاً در جمع نبودند كه با آنها بروند و بيايند. خودشان به عرفات ميرفتند و زماني كه برمي¬گشتند، در راه گفتند كه «ان شاءالله از اين به بعد، همه ساله مي¬آيم، ولو اگر اينجا بيايم تا خدمت حجاج را بكنم؛ اما تا سال ديگر چطور صبر كنم؟!»
در سفرهاي بعد با ارگانهايي رفتند و فعاليت هم مي¬كردند، مثلاً با هلال احمر مي رفتند، آنجا همه به فكر سوغاتي و اين حرفها بودند، اما ايشان چند تا چاقو خريده بودند و كار قرباني¬ كردن گوسفند براي حاجيها را انجام ميدادند. يعني اين طوري بود كه همه نوع كاري انجام مي دادند؛ از كارهاي داخل كاروان گرفته تا بيرون كاروان. آن¬ زمان، معمولاً روحانيون به خاطر گرماي زياد عربستان، لباس¬هاي¬ روحانيشان را درميآوردند و مردم تشخيص نميدادند كه كدام شخص روحاني است و كدام نيست ـ و اين براي¬ ايشان مهم بود ـ براي همين، حاج آقا، عبا و عمامهشان را مي گذاشتند كه اگر مردم مسألهاي برايشان پيش آمد يا سؤالي داشتند، بتوانند با ايشان مطرح كنند. ميگفتند لباس من حكم پرچم را دارد.
در چه جاهايي با هم بوديد؟ مثلاً شده بود كه با هم براي زيارت برويد؟ از حالات عباديشان برايمان بگوييد.
همه جا با هم مي¬رفتيم، ولي وقتي به حرم مي¬رسيديم، از من جدا ميشدند و خودشان به تنهايي مي¬رفتند، اما در برگشت قراري ميگذاشتيم و با هم برميگشتيم. ايشان حالت معنوي خاص و خاشعانهاي داشتند كه دوست نداشتند آنجا با كسي باشند و ميخواستند تنها باشند.

ارتباط شهيد شاه آبادي با حضرت امام خميني(ره ) چگونه بود؟
ارتباطشان به گونهاي بود كه انگار پسر امام هستند و در زندگي ايشان هميشه حضور داشتند. مثلاً در قم كه بوديم، حضرت امام چند بار به منزل ما تشريف آوردند. امام خيلي ايشان را دوست داشتند و آقاي شاه آبادي هم خيلي با امام در ارتباط بودند. از هر جهت ميخواستند در راه امام قدم بگذارند و دوست داشتند زندگي و خواست امام را در زندگي خودشان پياده كنند.
از شروع نهضت امام بگوييد و اينكه شهيد شاه آبادي جزو نخستين افرادي بودند كه به اين نهضت پيوستند.
سال 1342 كه قيام حضرت امام خميني شروع شد، ايشان خيلي خوشحال شدند و انگار خواستۀ خودشان هم همين بود، براي اينكه كسي را در اين حد نميديدند كه چنين فكر و درايت و معلوماتي داشته باشد و بتواند قيام را به مقصد برساند. ايمان امام ايماني بود كه هيچ كس شبهه نميكرد كه شايد يك زماني خسته شوند يا خداي ناكرده كوتاه بيايند.
شهيد شاه آبادي يقين داشتند كه امام خميني(ره) نائب حقيقي امام زمان(عج) است و ايشان از مراجع بزرگ هستند و معلوماتشان عميق است و به جز حضرت امام كس ديگري نميتواند اين انقلاب را به آخر برساند. از اين جهت وظيفۀ فرد فرد جامعه ميدانستند كه ايشان را ياري كنند، نه تنها خودشان اين كار را ميكردند بلكه به همه سفارش ميكردند كه به امام كمك كنند و روحانيوني را كه متوجه اين موضوع نبودند، آگاه¬ ميكردند و توضيح مي-دادند كه الان ما در چه شرايطي هستيم و وظيفۀ ما در اين شرايط چيست؟ ميگفتند كه همه بايد روشن و آگاه باشيم. با هم نبايد اختلاف داشته باشيم و بايد بدانيم كه به جز امام، كسي را پيدا نخواهيم كرد كه در اين موقعيت بتواند اين قيام را به پايان برساند و اين قيام هم قيامي نبود كه در آن زمان تصور كنيم ميتوانيم به آساني آن را به آخر برسانيم؛ يعني تصور پيروزي تصور بسيار سختي بود.

از اين جهت خودشان در هر جا و در هر شهرستاني و به هر نحوي كه ميتوانستند مردم را آگاه ميكردند و به آقاياني كه در شهرها بودند وظايفشان را ميگفتند كه بايد همه به هم اطلاع بدهيم و همديگر را روشن كنيم تا بتوانيم اين نهضت را ياري كنيم تا قدرت¬ امام روز به روز بيشتر شود و تمام دنيا حرفي را كه ايشان ميزنند بپذيرد و دنيا بفهمد كه ايشان نائب حقيقي حضرت امام زمان(عج) هستند و ما هم بايد ايشان را ياري كنيم تا ان شاءالله زماني كه حضرت، ظهور مي¬كند، همه آماده باشيم. خودشان هم خيلي به اين موضوع توجه داشتند. وقتي مي ديدند كه بعضيها آگاهي ندارند، خيلي صدمه ميخوردند و ساعتها وقت مي-گذاشتند تا آنها را آگاه كنند.

شنيدهايم كه به دليل جو موجود، حاج آقا براي ارتباط برقرار كردن با مردم، سختيهاي زيادي را تحمل ميكردهاند.
گاهي اوقات كه با ايشان به شهر يا روستايي جديد مي¬رفتيم، هيچ كس نبود كه به مسجد بيايد، حتي در برخي روستاها نان به ما نمي¬فروختند، اما همين افراد، بعد از صحبتهاي آقا و به ¬ويژه در زمان نقل مكان و بدرقۀ ما گريه ميكردند و ما را براي ماه مبارك رمضان يا محرم و صفر بعدي دعوت ميكردند. حاج آقا نيز كس ديگري را به جاي خودشان ميگذاشتند و ميگفتند اينها ديگر آگاه شده¬اند، هر كسي اينجا بيايد و برايشان صحبت كند، اينها كنارش جمع ميشوند و به حرف آن آقا گوش ميدهند. خودشان نيز به روستاي ديگري مي-رفتند و همين كار را ادامه ميدادند.
چه قبل و چه بعد از پيروزي انقلاب، همه را ياري و راهنمايي ميكردند و مسير اصلي انقلاب را كه همانا راه امام بود به آنها نشان مي دادند. تمام عمرشان را در اين راه گذاشته بودند و خسته نمي شدند و هر وقت به ايشان ميگفتيم: آقاجان خسته¬ايد، كمي هم استراحت كنيد، ميگفتند شادم، خوشحالم، «يا رب قَوَ علي خدمتك جوارحي». اين جمله هميشه تكيه كلام-شان بود كه ميگفتند: خدا من را طوري آفريده كه خسته نميشوم و چنان از تلاش كردن لذت ميبرم كه هيچ چيزي به اين اندازه به من لذت نميبخشد.

يك ويژگي مهم كه همواره از حاج آقا در ذهن شماست كدام است؟
اينكه خيلي به چهارده معصوم و اهل بيت(ع) علاقه داشتند، در اين خصوص واقعاً نميتوانم احساس و عمل ايشان را به زبان بيان كنم، چون به تمامي گفتني نيست. يادم است در آن اواخر، يعني قبل از شهادت¬شان، در سفر به سوريه، مكانهايي كه در آنجا ديده بودند، ايشان را غرق حُزن كرده بود و توجه قلبي عجيب و حالي خاص به ائمه اطهار(ع) و حضرت زينب(س) داشتند كه ما منقلب ميشديم. آن زمان ايشان نماينده مجلس اول بودند و وقتي برگشتند، پانزده يا بيست روز طول نكشيد كه شهيد شدند.
وقتي از سفر برگشتند ديدم حالاتشان تغيير كرده است. مثلاً به كارهاي عقب ماندهشان مي-رسيدند يا به ديدن پيرزن هايي كه خيلي وقت بود آنها را نديده بودند ميرفتند و چند بار هم پيش آمد كه ميخواستند به من چيزهايي را بگويند كه مرا براي شهادتشان آماده كنند، اما من ديگر طاقت نداشتم، تازه پسرم مجيد و پدرم و ديگر نزديكانم را از دست داده بودم. به ايشان گفتم: «هر چه خدا بخواهد من راضي به رضاي اويم. نميخواهم شما چيزي بگوييد». ميدانستند كه زمان، زمان شهادت است، ايشان هم خيلي آرزو داشتند كه شهيد شوند و من نگذاشتم چيزي بگويند، اما نميدانستم كه چه ميخواهند بگويند، فقط گفتم راضي به رضاي خدايم. پدرم را هم در آن زمان از دست داده بودم البته بعدها متوجه شدم كه ايشان خواب ديده بودند كه روز محشر است و يك صفي وجود دارد و حضرت امام حسين(ع) هم آنجا هستند و شهدا پشت سر ايشان قرار دارند و حضرت امام صادق(ع) هم جلو هستند و يك عدهاي از فضلا و طلاب هم پشت سر ايشان ميروند و وارد محشر مي-شوند. ايشان هم با خودشان فكر كردند كه من شاگرد امام صادق(ع) بودم. بايد در اين صف باشم. اما به ايشان گفتند كه شما بايد پشت سر شهدا برويد! و از اين خوابي كه ديده بودند حس كرده بودند كه شهادتشان نزديك است. هر كاري كه ما برايشان ميكرديم ميگفتند قرار است كه من شهيد شوم، اين كارها براي چيست؟ ايشان هميشه به جبهه مي¬رفتند، ولي بار آخر كه ميخواستند بروند، يادم است ميگفتند: «براي چه از من پذيرايي مي¬كنيد؟ نكند ميخواهم شهيد شوم...» و بعداً متوجه شدم كه با اين حرفها ميخواستهاند مرا آماده كنند و قصد داشتهاند خوابشان را به من بگويند، اما من فرصت و اجازه نداده بودم.
يادم است من مشكي پوشيده بودم و به مهماني رفته بودم كه صاحبخانه گفت: چرا مشكي پوشيده¬اي؟ گفتم: پدرم تازه از دنيا رفته و خيلي برايم عزيز بوده يا مجيد پسرم.... تا من اين حرف را زدم، حاج آقا گفتند: ناشكري نكنيد! طوري صحبت ميكردند كه انگار خودشان فهميده بودند كه قرار است من باز هم داغدار شوم. من هم خيلي ضربه خورده و تنها بودم، فقط حاج آقا را داشتم، بنابراين خيلي جذب ايشان شده بودم و خيلي از بابت احتمال اتفاقات بعدي ناراحت بودم. در اوايل انقلاب شبها از فراق پدرم و برادرهايم خوابم نمي-برد. در عرض دو، سه سال حدود ده نفر از نزديكانم را از دست داده بودم، بنابراين علاقۀ من نسبت به ايشان بيشتر شده بود، چون وقتي انسان تنها ميشود بر تنها كسي كه برايش باقي مانده متمركز ميشود. ايشان هم من را بيشتر درك ميكردند.
گويا حاج آقا آخرين بار از جبهه تماس گرفته و از شما خواسته بودند كه كارهايشان را عقب بياندازيد تا بتوانند بيشتر در جبهه بمانند.
بله، از آنجا به من زنگ زدند و گفتند: جبهه روحاني ندارد، رزمندهها نياز به روحيه دارند و من حتماً بايد آنجا باشم. الان وضعيت جزيره مجنون خطرناك است و ميخواهم آنجا در سنگرها كنار رزمندهها باشم، و همان جا هم ماندند. مقداري هم هدايا براي رزمندههاي خط مقدم برده بودند. صبح كه ميخواستند به لب مرز بروند، به من زنگ زدند و گفتند كاري كنيد كه بيشتر بتوانم بمانم، برنامهها و زمان كلاسهايم را عقب بياندازيد و به همه بگوييد اينجا به من نياز دارند و بايد اينجا باشم، اما خودتان كارها را انجام دهيد تا نبودن من مشخص نشود. من كلاس تحرير الوسيله را كه شنبهها داشتيم، دوست ميداشتم و خودم هم در آن كلاس حضور پيدا مي كردم. صبح پنج شنبه اين را به من گفتند و خودشان لب خط رفتند و بعد هم در جريزة مجنون، آن حادثه برايشان پيش آمد و رفتنشان همانا و شهادتشان همان...
ايشان وقتي به جبهه ميرفتند لذت ميبردند و ميگفتند اگر هر زمان كه من به جبهه ميآيم به من بگويند حاج آقا، بنشينيد يا بخوابيد، من ديگر جبهه نميآيم! ميگفتند هر وقت به جبهه مي¬آيم، دوست ¬دارم وقتم ضايع نشود و طوري برنامه داشته باشم كه بتوانم بچهها را ببينم و به كارهايشان رسيدگي كنم و بايد برنامههاي من پشت سرهم و فشرده باشد. وقتي در تهران ايشان را براي ختم شهيدي دعوت ميكردند به هر نحوي كه بود يا خودشان مي-رفتند يا كسي را جاي خودشان ميفرستادند. زماني كه ميزان حملههاي دشمن زياد ميشد ايشان را بيشتر براي ختم دعوت مي¬كردند، آقايان هم گرفتار بودند و نميتوانستند همه را تقبل كنند و براي ايشان خيلي مهم بود كه براي مراسم شهيدي سخنران بخواهند. هميشه ميگفتند خودتان دنبال كسي باشيد و من هم تلاش ميكنم تا حتماً كسي را براي مجلس فراهم كنم. اگر كسي هم پيدا نميشد ـ مخصوصاً در زمان حمله ـ خود را به هر زحمتي كه بود به آنجا مي-رساندند و نميگذاشتند آن مجلس بدون روحاني بماند و با تمام وجود صحبت ميكردند. حتي آن اوايل كه وقتشان بيشتر بود به شهرستانها ميرفتند كه هيچ آقايي نميتوانست اين كار را تقبل كند، چون همه گرفتار بودند. ايشان به هر نحوي كه بود خودشان را به مجلس شهدا ميرساندند و ميگفتند اينها به گردن ما حق دارند و هستيشان را براي ما دادهاند و حالا درست نيست كه نتوانيم يك ساعت در مجلس آنها صحبت كنيم.

حاج آقا در منزل، چگونه همسر و پدري بودند؟
با بچهها آنقدر با حوصله صحبت ميكردند و آنقدر با عاطفه بودند كه ميديديم در هر كلام-شان چند درس وجود دارد؛ هم درس اخلاق؛ هم درس ايمان و هم درس شجاعت و فراست، بهطوري كه من متحيّر مي¬شدم، از اينكه چطور بدون فكر قبلي اين حرفها ادا شده. شديداً مقيد به احكام اسلامي بودند. وقتي نمازشان از اول وقت ميگذشت خيلي ناراحت ميشدند و خيلي مقيد به برپايي نماز جماعت بودند. هر صبح، بچهها را براي نماز صدا مي¬زدند، البته نه به شكلي كه به آنها تحميل كنند. دعاهاي مستحب را به آنها آموخته بودند كه هميشه بعد از نماز بخوانند. تمام دعاهاي ماه رجب و شعبان را مي¬خواندند، اگر بچهها نميرسيدند يا نبودند كه بخوانند، خودشان با صداي بلند شروع ميكردند به خواندن و اگر احياناً من گرفتار بودم، نزديك آشپزخانه ميآمدند و اين دعاها را ميخواندند كه من هم بشنوم و همانطور كه دارم به كارهاي منزل مي¬رسم، بتوانم آن دعاها را همراه با ايشان بخوانم.
معمولاً وقتي آقايان گرفتاري پيدا مي¬كنند، مخصوصاً در كارهاي دولتي، ديگر وقت يا حوصلهاي ندارند كه به ديگران كمك كنند يا توجهي به آنها داشته باشند و ميگويند روال عادي زندگي در حال گذشتن است، اما ايشان وقتي گرفتاريشان زيادتر مي¬شد، هيچ كوتاهي-اي در باقي كارها نميكردند. وقتي به منزل ميآمدند دوست داشتند از ساعتهايي كه در منزل نبودند مطلع باشند و ميپرسيدند كه چه كار كرديد؟ چطور زندگي كرديد؟ اين بچهها كجاها رفته و چه كار كردهاند.... و تلاش ميكردند كه متوجه همه امور بشوند و كمك كنند. زمان صرف غذا هم كه ميگفتيم بچه ها بياييد غذا! ايشان از همه زودتر ميآمدند و ميگفتند چه كار داريد تا من كمك كنم؟ و از همه بيشتر كمك ميكردند و بچهها را به شوق ميآوردند كه بيايند و تلاش كنند و خودشان هم آنقدر كمك ميكردند كه من شرمنده ميشدم كه با اين همه گرفتاري چرا وقتشان را براي كمك به من در منزل ميگذارند. بعداً متوجه شديم كه همه اينها درسي براي ما بوده است.

با تك تك فرزندانتان هم كه صحبت مي¬كنيم، از نهايت دقت و تأكيد ايشان بر تربيت و همراهي با خودشان ميگويند.
دقيقاً. هميشه به بچهها ميگفتند: درس بخوانيد و تلاش كنيد و زمان تفريح هم به كار منزل برسيد؛ و زمان تفريحتان ننشينيد و فقط استراحت كنيد! بدويد، فعاليت كنيد، خريد كنيد و بعد به سر كار خودتان برگرديد. روش كار خودشان هم همين طور بود. زماني كه از كار و مطالعه خسته مي¬شدند، به آشپزخانه ميآمدند و ميگفتند چه كار داريد؟ هميشه وقتي يك وسيله خراب ميشد و ما نميدانستيم چه كار بايد بكنيم، ايشان آن را باز ميكردند و درست ميكردند و ما از هيچ كسي براي تعمير وسايل خانه كمك نميخواستيم و كارهاي ديگر منزل را هم خودشان انجام ميدادند و زماني هم كه كار ميكردند باز به بچهها درس زندگي ميدادند و ميگفتند: سعي كنيد از هر چيزي سر دربياوريد كه چطور كار ميكند و چه استفادهاي از آن ميشود و بعد به نحو احسن از آن استفاده كنيد. خودشان هم در هركاري بهترين بودند و ما تعجب ميكرديم كه مثلاً دورۀ اين كار را كجا ديده¬اند؟

رابطه شهيد با افراد فاميل چگونه بود؟
واقعاً نه فقط در حق ما، بلكه در حق همه همينطور بودند. هر ازدواجي كه قرار بود در بين بستگان ما صورت بگيرد تا ايشان با داماد صحبت نمي¬كردند، خانوادۀ عروس به داماد جوابي نميدادند. يا وقتي خانوادة ما ميخواست عروس بياورد تا ايشان با خانوادۀ عروس صحبت نميكردند آنها به خودشان اجازه نميدادند كه با اين خانواده وصلت كنند، حتي با يك بار ديدن ميفهميدند كه اين داماد چطور آدمي است، شناخت ايشان نسبت به افراد بالا بود و با يك بار صحبت كردن ميفهميدند كه مثلاً اين فرد در چه سطحي است و چه افكاري دارد، بعد به خانوادۀ طرف مقابل اطلاع مي دادند و آنها هم به حرف آقا اطمينان داشتند. حتي اگر آقا جايي بودند يا مسافرتي بودند صبر ميكردند كه وقتي آقا برگشتند نظر بدهند، نه تنها براي ازدواج، بلكه براي هركاري مثل انتخاب شغل، انتخاب رشته درسي يا تصميمگيري كساني كه بر سر دو راهي بودند و نميدانستند كه چه كار بايد بكنند، و در كلّ مشكلگشاي همۀ فاميل بودند. در همين راستا هم يا ايشان را دعوت ميكردند و ميبردند يا آنها پيش آقا ميآمدند و آقا هم وقتشان را در اختيار آنها مي¬گذاشتند، با آنها صحبت ميكردند و وقتي جوابشان را ميگرفتند ميرفتند. از زماني كه ايشان شهيد شدند همه ميگويند: تنها بچههاي شما نيستند كه يتيم شدند بلكه با رفتنشان همۀ ما را يتيم كردند و كسي را نداريم كه ما را راهنمايي كند.
جالب اينكه هر چه در كار تهيه مطالب و مصاحبه با موضوع اين شهيد بيشتر پيش مي¬رويم، با مطالعه و مرور ميزان فعاليت¬هاي¬شان، شگفتزدهتر ميشويم از اينكه چگونه به تمامي اين امور ميرسيدهاند!

ايشان خيلي پُرتحرك بودند، در اين اواخر كه تقريباً چندين سال از عمر ايشان مي¬گذشت، محاسنشان سفيد شده بود، اما طوري تحرك داشتند كه جوانهاي ما متحيّر بودند. مثلاً وقتي ميديدند يك عده از بچهها بيحوصله هستند فوراً سه، چهار تا بالانس ميزدند و همه را شارژ ميكردند. آن وقت همه با تمام وجود مينشستند و صحبتهايشان را گوش ميدادند. حاج آقا با اينكه اين اواخر ضعيف شده بودند و كم غذا، اما همچنان شاداب و پرتحرك و فعال بودند. اينكه مثلاً دستشان را روي زمين ميگذاشتند و بالانس مي¬زدند، ما اين حرفها را به سادگي مي¬گوييم، اما براي همه جالب بود كه وقتي چنين روحانياي را ميديدند. خيلي زحمت كشيده بودند تا بچههايشان شجاع بار بيايند. مثلاً گاهي بچه¬ را در6 ماهگي ميانداختند توي حوض آب و دوباره ميگرفتندش و ميگفتند: بگذاريد اينها از حالا قوي شوند! تمام بچه¬هاي¬ ما شنا را كاملاً بلد بودند، اما هيچ كدام قدرت حاج آقا را نداشتند و به اندازۀ ايشان پرتلاش نبودند.

درباره رسيدگي به امور مردم، چه سيرهاي داشتند؟
يكي از خصوصيات روحي ايشان اين بود كه خيلي به مردم بها ميدادند و خيلي براي-شان ارزش قائل بودند. واقعاً دوست داشتند كه خواستههاي مردم عملي شود، و پاي حرفهاي آنها مي¬نشستند؛ پيرزن، پيرمرد، جوان، نوجوان... فرقي نميكرد و كاري هم به شخصيت آن فرد هم نداشتند و برايشان تفاوتي نداشت. اگر كاري از دستشان برميآمد به هر قيمتي كه ميشد انجامش ميدادند و اگر هم نميتوانستند كاري كنند حداقل به حرف آنها گوش ميدادند و از آنها دلجويي ميكردند و تلاش ميكردند كه كار ديگري انجام دهند تا آن فرد از ايشان دلخور و زده نشود. مثلاً يكي از كارهاي حاج آقا اين بود كه وقتي سمتي پيدا كردند باز هم به درد دل مردم مي¬رسيدند، چون برخي آقايان وقتي به كار دولتي مشغول شدند مسجد را رها كردند يا به ايشان ميگفتند شما مسؤوليت داريد مسجد را رها كنيد، ايشان گفتند: چطور مسجد را رها كنم؟ اين تودۀ ضعيف بودند كه ما را از پشت ميلههاي زندان بيرون آوردند و اين مردم بودند كه شاه را سرنگون كردند و باعث پيروزي اسلام شدند، حالا ما چطور مي-توانيم به خودمان اجازه دهيم كه از اينها دوري كنيم. الان همه گرفتار هستند، بايد كاري كنيم كه بتوانيم حق اين مردم را ادا كنيم. بنابراين در مسجد مينشستند و جمعيت هم دور ايشان جمع ميشدند و ميگفتند من اينجا هستم، همه به نوبت جلو بيايند و هر كاري دارند بگويند و آقا نيز آرام صحبت ميكردند و به كار آنها رسيدگي ميكردند و اگر صحبت-شان طولاني بود و نميتوانستند آنجا جوابش را بدهند آدرس ميدادند و ميگفتند: شما برو منزل، من شب ميآيم آنجا به كار شما رسيدگي ميكنم و اگر حل شدني بود جوابش را مي-دادند و آنقدر مينشستند تا وقتي كه هيچ ¬كس در مسجد نميماند و همه ميرفتند. چون حاضر نبودند از وسط جمعيت بلند شوند و بروند تا وقتي كه قدرت داشتند و وقت داشتند براي آنها وقت ميگذاشتند و با آنها صحبت ميكردند و برايشان مرد و زن و جوان و پير بودن آنها فرقي نداشت، بلكه به هر نحوي كه بود و ميتوانستند تلاش ميكردند.

يادم است يك بار ايشان آمدند و گفتند: پيرزني طاق اتاقش خراب شده و من الان گرفتارم و نميتوانم آن را درست كنم، شما يك راديو يا چيز ديگري بخر و به او هديه كن تا دلش خوش باشد و بفهمد كه به فكر او هستيم.

يعني اگر هم امكان انجام يك كار به¬¬خصوصي را نداشتند، از راه ديگري دل مردم را به دست ميآوردند.
بله، ميگفتند مردم نبايد بعد از اين همه شهيد دادن و بعد از اين همه رنج كشيدن از دست ما رنج ببرند و ناراحت باشند.
ساعت دو بعد از نصف شب كه خسته به منزل ميآمدند گاهي دلم مي¬سوخت، ميخواستم كاري كنم كه ايشان كمي بيشتر بخوابند مثلاً تلفن را جاي ديگر ميگذاشتم و خودم را بهانه مي-كردم و ميگفتم: من اعصابم ناراحت است و شما هم كه ساعت 5 صبح ميخواهيد برويد، پس بهتر است اين تلفن جاي ديگري باشد. ميگفتند: خير، من متعلق به اين مردم¬ام، من وقف مردم هستم و بايد به كار آنها رسيدگي كنم. هر ساعتي كه خواستند بايد به خودشان اجازه دهند كه به منزل من زنگ بزنند تا با آنها صحبت كنم. يا مثلاً هر وقت كه كسي درِ منزل را مي¬زد، هنوز ما جواب آيفون را نداده، ايشان خودشان پشت در بودند و جواب مردم را مي دادند تا زماني كه خود ما برخلاف ميل حاج آقا چند نفر پاسدار براي حفاظت در منزل گذاشتيم كه ايشان مخالف بودند، اما از كميته درخواست كرده بوديم كه پاسداران جواب كساني را كه جلوي در ميآيند را بدهند.

در اوج ترورها و تحركات منافقين...
بله، اين مربوط به زماني است كه منافقين خيلي اذيت ميكردند. با اين حال هر كس كه زنگ ميزد يا گاهي حتي يك تلنگري به در مي¬خورد، ايشان خود را پشت در ميرساندند و در را باز ميكردند تا طرف خجالت نكشد و ناراحت نشود. يكبار ساعت نزديك 5/3 نيمه شب بود، آقا تازه خوابشان برده بود كه زنگ زدند و گفتند حاج آقا هستند؟ من گفتم: هستند اما تاره خوابيدهاند و الان موقعي نيست كه... هنوز حرفم تمام نشده بود كه خودشان جلوي در آمدند و آن آقا را به پايين بردند و از ايشان پذيرايي كردند. يا مثلاً سر سفرۀ غذا، كه من مي گفتم تلفن را بكشيد و راحت غذا بخوريد و بعداً جواب تلفنها را بدهيد، ميگفتند: ابداً. گاهي هم كه پنهاني تلفن را ميكشيديم و زمان كوتاهي مي گذشت و تلفن زنگ نمي¬خورد، ايشان ميفهميدند كه ما يك كاري كردهايم و ميگفتند اگر اين كارها را بكنيد، براي من قابل تحمل نيست. خوشي و لذّت من همين است كه به مردم خدمت كنم. اين مردم بايد بفهمند كه در مقابل آن زجرهايي كه كشيده¬اند، كساني بر سر كار آمدهاند كه دوستشان هستند و با آنها مهربان هستند و ميخواهند كه اينها به موفقيّتي برسند و دلشان را تسكين بدهند. آخر دل مردم به چه چيز بايد خوش باشد؟! به اينكه ما آمديم سر يك پُست نشسته¬ايم؟! مگر ما خصوصيتي ويژه داريم؟! اگر اعمالمان نخواهد آنها را شاد كند يا كسي براي آنها كاري نكند و يا به درد دل آنها رسيدگي نكند، آنها چطور بايد زحمت بكشند و جوانشان را در راه اسلام و انقلاب بدهند؟ چطور مالشان را بدهند؟ بايد بفهمند ما چه كار مي¬كنيم، بايد بفهمند ما برايشان زحمت ميكشيم. ايشان حاضر نبودند حتي يك ذره وضعيت زندگي ما از مردم بهتر باشد، هميشه ميگفتند: بايد زندگي من آنقدر سطحش پايين و عادي باشد كه وقتي مثلاً فرد نداري به خانۀ ما ميآيد و زندگي ما را ميبيند غبطه نخورد و يك وقت نگويد ما زحمت كشيده و جوانهايمان را داده¬ايم، حالا آقايان دارند استفادهاش را ميبرند و در ناز و نعمت به سر ميبرند و بزرگي ميكنند!

بسيار سختشان بود كه پاسدار يا راننده داشته باشند، اين، برايشان سنگين بود. هيچ كس نميفهميد و فقط من بودم كه ميفهميدم ايشان چه كار مي¬كنند؛ از راننده و ماشين خودشان براي ديگران استفاده ميكردند. از صبح با اين ماشين و رانندهاش كار مردم را راه مي¬انداختند؛ مثلاً كجا به فلاني تيرآهن نميدهند يا چه كسي كجا زنداني دارد و... با اسم آقا و راننده و ماشين آقا كارهاي مردم انجام ميشد و ايشان يا با ماشين معمولي ميرفتند يا آن زمان از مجلس با تاكسي برميگشتند و با ماشينهاي مجلس كه صبح نمايندهها را جمع ميكرد مي-رفتند. اگر موردي پيش ميآمد به راننده ميگفتند: بيا مرا فلان جا برسان و بعد ميگفتند برو فلان جا و كار مردم را انجام بده.

قطعاً براي شما كه نزديكترين و آشناترين فرد به شهيد بوديد مقايسة رفتار قبل و بعد از انقلاب ايشان بسيار جالب بوده است.
بله، و با اين حال باز هم ميگفتند ما براي امام زمان(عج) چه كار كرده¬ايم؛ چرا بايد اينقدر خرج خودمان كنيم؟! و من هرچه ميگفتم: آقاجان! ما كه خرج زيادي نمي¬كنيم، اگر اين طوري است، انگشت بگذاريد بر روي خرج زيادياي كه ميكنيم! ميگفتند بايد خرج زندگيمان خيلي كمتر باشد، خيلي بيشتر بايد جمع كنيم و خرج براي خودمان نتراشيم! مردم رنج و زحمت كشيده¬اند، چرا بايد مردم مثل ما خانه نداشته باشند؟ چرا مردم بايد در صف اتوبوس باشند اما من ماشين شخصي داشته باشم و راحت از جلوي آنها رد شوم؟ و از اين مسائل خيلي رنج ميبردند و حتي با آن اوضاع و با وجود ترورهاي منافقين مردم را هم سوار اتومبيل خود ميكردند.
قبل از انقلاب يك روحيه خاصي داشتند و واقعاً خيلي قوي بودند؛ هيچ ¬كس دقيقاً نمي-دانست كه چه انقلابي در پيش داريم و چه كار بايد كنيم كه براي انقلاب آيندهسازي شود، اما ايشان عجيب و آگاهانه هر زمان كه از زندان آزاد مي شدند، تمام وقتشان را به آدمسازي مي¬پرداختند؛ به هر نحوي كه ميشد. مخصوصاً به قشر جوان بسيار اهميت ميدادند تا آگاه شوند كه اگر يك روز انقلاب شد، آنها خود به خود بفهمند كه چه كار بايد كنند و ديگر آن فرد احتياج به راهنما نداشته باشد و خودش راهنماي ديگران باشد. هميشه وقتشان را صرف اين ميكردند كه ايمان افراد را بالا ببرند و بر ارتقاء ايمان جوانان خيلي تأكيد داشتند. به راحتي از يك فرد نميگذشتند كه بگويند اين يك نفر است و نيازي نيست كه براي او وقت بگذارم، بلكه ميگفتند وقتي اين يك نفر حاضر است بيايد و پاي حرفم بنشيند، من بايد بيشتر از او تلاش كنم تا ¬قدر و ارزش درس را بفهمد. به خاطر دارم يك زماني در سرماي زمستان هنگام سحر بلند ميشدند و به مسجد ميرفتند و با دو بچۀ ابتدايي عربي كار ميكردند. وقتي به ايشان ميگفتيم حاج آقا، حيف است شما وقتتان را براي اين دو بچه مي¬گذاريد، ميگفتند: همين كه من آن جا مي¬روم، آنها حس ميكنند عربي چقدر مهم است و زماني هم كه من ديگر نتوانم پيششان بروم، آنها خودشان دنبال عربي ميروند و اين مسأله را دنبال ميكنند.
چيزي كه عجيب مينمود اينكه شهيد شاه آبادي با همة شايستگيهايي كه براي تصدي پستهاي مهم مملكتي داشت، هيچ تلاشي براي تكيه زدن بر پست و مقام از خود نشان نمي-داد و حتي در بستر تلاشهايش براي پيوند ميان ياران انقلاب بود كه سمت نمايندگي مجلس را هم قبول ميكرد.

يكي از دلايلي كه دوست نداشتند پُست مهمي داشته باشند اين بود كه خداي ناكرده يكوقت محدود نشوند و نتوانند كاري انجام دهند. ظاهراً يك بار آيت الله مهدوي به ايشان گفتند شما بياييد به¬ جاي من در رأس كميته باشيد، ايشان جواب دادند بگذاريد من كار خودم را در يك گوشهاي انجام دهم، چون اين طوري دستم بازتر است و وقتي مشكلي پيش ميآيد من مثل آچار فرانسه هستم و ميتوانم به مشكلات رسيدگي كنم. از اين جهت من راحتتر هستم كه اين طور كار كنم. البته پذيرفتن نمايندگي مجلس هم براي ايشان مسأله بود و نمي-خواستند آن را قبول كنند. اما كار به جايي رسيده بود كه وظيفۀ شرعي خود دانستند قبول كنند. خوبي مجلس در اين بود كه ميتوانستند از طريق آن بهتر به كار مردم رسيدگي كنند. اگر كسي گرفتارياي داشت آن را يادداشت ميكردند و با كسي كه با آن كار مرتبط بود صحبت ميكردند و كار آن فرد را راه ميانداختند. بعضي روزها دو يا سه مرتبه به منزل زنگ ميزدند و ميگفتند: چه خبر؟ و من ميگفتم: مثلاً فلان كس زنگ زده و فلان كار را داشته و ايشان همانجا به كار فرد رسيدگي ميكردند. هركاري كه از دستشان برمي¬آمد، انجام مي دادند و دلشان ميخواست كه واقعاً به مردم كمك كرده باشند، دردِ دل مردم را گوش مي-دادند و درك ميكردند كه مردم چقدر گرفتارند و بايد به كار مردم رسيدگي كرد. يكي از ويژگيهاي انقلاب ما اين بود كه ميبايست كار مردم را راه بياندازد و به دردِ دل مردم برسد، آن وقت اگر هم ما تلاش خود را ميكرديم اما كار انجام نمي¬شد، حداقل مردم كمي آرامش ميداشتند و ميفهميدند كه ما به فكر آنها هستيم.

واقعيت هم اين بود كه گرفتاري وجود داشت و نميشد كه از اول پيروزي اين انقلاب، كسي گرفتاري نداشته باشند و خلاصه گرفتاري وجود دارد. همين قدر كه ما تلاش كرديم براي حل مشكل آن¬ها، حداقل اعصاب آنها كمي آرام ميشد و ايشان هم از اين جهت خيلي دلخوش بودند كه ميتوانستند كاري براي مردم انجام دهند. هر گرفتارياي كه پيش مي-آمد به ايشان زنگ مي¬زدند، خواه نصف شب باشد يا نه، درگيري باشد يا مشكل مالي، اختلاف اخلاقي باشد يا هرچيز ديگري، ايشان را ميخواستند و ايشان هم بلافاصله خودشان را به آنجا ميرساندند و وقتي برميگشتند شاد و خندان بودند و ما ميفهميديم كه تمام قضايا حل شده است و ميگفتند: اين كار ارزش دارد. حالا اگر من سر كاري بودم كه به من امكان دستيابي نداشتند و من هم نميتوانستم خودم را در اسرع وقت به آن جا برسانم، آن كار هيچ فايدهاي نداشت. هستند كساني كه كارهاي مهم را انجام دهند و كارهاي اين چناني است كه هركسي در هر حالي نميتواند انجام دهد.
ايشان هيچ وقت براي خودش جايگاه آنچنانياي قائل نبودند و ميگفتند من وقتي شخصيت دارم و ميتوانم انسان خوبي باشم كه بتوانم كار ديگران را انجام دهم و از اين كه سر پُستي باشم و سرآن كار باشم و نتوانم به كارهاي مردم برسم ارزشي ندارد. كاري خوب است كه بتواند به ريزه كاريهاي مختلف رسيدگي كند. ايشان از هركاري اطلاع داشتند، سر هر مسألهاي كه پيش ميآمد گرهگشا بودند و وقتي كاري انجام مي¬شد، شايد از آن فردي كه كارش درست شده هم خوشحالتر بودند كه توانستهاند آن كار را انجام دهند.

حاج آقا بيش از همه كدام دعا را دوست داشتند كه بخوانند؟
همۀ دعاها را، اما در دعاي كميل حالتهاي خاصي داشتند و آن زمان كه در قم بوديم، در روزهاي عرفه و نيمۀ شعبان خيلي مقيّد بودند كه دعا بخوانند. مثلاً در ماه مبارك رمضان دعاهاي هر روز و ديگر دعاها را طوري ميخواندند كه من هم كه گرفتار بودم از داخل آشپزخانه ميشنيدم و استفاده ميكردم. ايشان همۀ دعاها و مستحبات را به جا مي آوردند.

راستي گفتيد در كلاس تحرير الوسيلۀ حاج آقا هم شركت مي¬كرديد؟
بله، درس تحرير الوسيله مربوط به خانمها بود، اين كلاس را شنبهها گذاشته بودند و من را هم با خودشان ميآوردند. در همين طبقۀ اوّل ميخواستند براي خانمها كلاس برگزار كنند، اما چون هر كاري كردند جايي را پيدا نمي¬كردند، امكانات هم به آن صورت نداشتند، به من گفتند اجازه ¬دهيد اينجا در اختيار حوزه خواهران باشد، مجلس خانه¬ اي مي دهد كه شما آنجا راحت باشيد. ما وقتي از آنجا رفتيم، آقا سعيد طبقۀ بالا بود و طبقة پايين را براي برگزاري كلاس گذاشتند و بعد از مدتي آقا سعيد هم طبقۀ بالا را خالي كرد و جاي ديگري رفتند و هر دو طبقة منزل ما، در اختيار حوزة علميه قرار گرفت.