از همان نوجواني فردي خودساخته بود...

کد خبر: ۳۴۶۰۱۸

سه‌شنبه - ۰۵ ارديبهشت ۱۳۹۱ / 1391 05 February

«ناگفتههايي از زندگي شهيد شاه آبادي» در گفت و شنود شاهد ياران با كاظم محسني، دوست صميمي شهيد

شهيد شاه آبادي جداي از وقوف بر فراگيري و ترويج علوم ديني، از ميزان اهميت آموختن علوم روز نيز غافل نبود، اما در كمال تعجب ديگران، اين علوم را نيز در بزرگسالي با همان سرعت و دقت آموختن علوم تخصصي حوزه فراگرفت و با هوش وافر خويش حتي براي كساني كه زودتر از ايشان بدين وادي پاي نهاده بودند، در اين دروس رفع اشكال ميكرد. حاج كاظم محسني ـ يكي از قديميترين دوستان شهيد شاه آبادي كه خوشبختانه هنوز در قيد حيات است ـ در اين گفت وشنود، نكاتي كمتر گفته شده از مقطع نوجواني به بعدِ زندگاني روحاني شهيد جبههها را بازگو ميكند.

***
از چه سالي با آيت الله شهيد شاه آبادي آشنا شديد؟
تقريباً از سال 1326 شمسي.

شما متولد چه سالي هستيد؟
1309، ايشان هم متولد همين سال بودند. شهيد شاه آبادي متولد آذرماه بودند و من زادة تيرماه هستم. بنده چند ماهي بزرگتر بودم. من از چند سال جلوتر از سال 1326 ميرفتم مسجد جمعه بازار تهران و مكبر پدر ايشان بودم و ظهرها آنجا تكبير ميگفتم. مجتهد برجسته، آيت الله العظمي شاه آبادي(ره) پيشنماز مسجد جمعه بودند. در آن زمان تقريباً كسي پيش خود اين فكر را كه حكومت اسلامي بر پا شود نميكرد.

از رابطة شهيد شاه آبادي با پدر بزرگوارشان چه خاطراتي داريد؟
حاج آقا مهدي از ابتدا پدرشان را الگو قرار دادند. مرحوم شاه آبادي بزرگ، شخصيتي درجه يك و مجتهدي جامع الشرايط بودند. ما در مسجد جامع، پاي درس شان مي نشستيم و در نماز جماعت ايشان شركت مي كرديم. حاج آقا مهدي تعريف مي كردند كه پدرشان، اوايل سلطنت رضاخان، چقدر عليه سلطنت مبارزه كرده اند. ايشان از همان موقع عقيده شان اين بود كه بايد مجتهدي جامع الشرايط، ملت اسلامي را رهبري بكند. از وقتي هم كه سخنرانيهاي امام و رهبري هايشان از سال1340 شروع شد، مرحوم شهيد شاه آبادي نوشته ها يا گفته هاي حضرت امام را مرتباً به صورت اعلاميه، به حجره ما مي آوردند. ما آنها را بستهبندي مي كرديم، داخل عدل هاي قماش مي گذاشتيم و بدين ترتيب، در شهرستانها و تمام ايران پخش مي كرديم. البته خود شهيد منشأ تمام اين كارها بودند.

شما چند سال مكبر آقاي شاه آباديِ بزرگ بوديد؟
يادم نيست. گفتم كه من قبل از صميميت و آشنايي نزديك با شهيد شاه آبادي هم آنجا مي¬رفتم، حالا نه اينكه هر روز و به طور مرتب بروم، بعضي وقتها ميرفتم و مكبر پدرشان بودم و حاج آقا مهدي را هم آنجا مي¬ديدم، ولي نه زياد. اما از سال 1326 رسماً با هم دوست شديم. سال-هاي بعدي را تا زمان شهادت¬شان، با ايشان همراه بوديم. از شهيد شاه آبادي مطالب زياد و گفتني هاي بسياري هست و اين مطالب مربوط به بيش از شصت سال پيش مي شود.

دوستيتان چگونه اتفاق افتاد؟
من به مدرسه مروي ميرفتم كه نزديك شمس العماره بود، رو به روي شمس العماره يك بازارچه-اي بود و مقداري كه جلو مي¬رفتيم، اين مدرسه¬ قرار داشت. ما پسرعمويي داشتيم كه آنجا درس ميخواند و بعضي وقتها با ايشان آنجا ميرفتيم و البته من خودم تا كلاس ششم ابتدايي درس خوانده بودم و مدتي قبل¬ از اتمام سال ششم، پدرم گفته بود كه ديگر نبايد درس بخواني. گفتم براي چه؟ گفت بيدين ميشوي.

يعني مؤمنين و متدينين، ديد مثبتي به تحصيلات جديد نداشتند؟
اصلاً متدينين اينطور فكر ميكردند كه بچهها نبايد به دبيرستان بروند و نوكر دولت شوند. آن موقع تا كلاس ششم درس ميخواندند و تصديق مي¬گرفتند، هنوز مانند سالها بعد، دوره ابتدايي تا كلاس پنجم نبود. من در بازار در حجره پدرم مشغول شدم. بعداً ايشان اجازه دادند شبها در مسجد، درس عربي بخوانم. اين بود كه ما ميرفتيم منزل پدريمان نزديك نوروزخان در خيابان پانزده خرداد ـ بوذرجمهري سابق ـ و خدمتتان عرض شود كه ميرفتيم در بازار آهنگرها، بازار سيد اسماعيل و آن¬جا، يك مسجدي بود به نام مسجد امين الدوله، امام جماعتي به اسم آشيخ محمدحسين زاهد داشت كه نزد او عربي ميخوانديم و شبها عموماً آنجا ميرفتيم. راه دور بود، ولي خب ديگر، ميرفتيم نماز جماعت ميخوانديم و پاي درس ايشان هم مينشستيم. بعد از درس، صحبتهايي مي¬شد، يك مقدار هم عربي و جامع المقدمات ميخوانديم و اين موضوع سبب شده بود كه كمي پيشرفت كنيم.
همان طور كه عرض كردم، بعضي اوقات،¬ صبحها با پسرعمويمان به مدرسه مروي ميآمديم و طلبهها را ميديديم و خيلي مشتاق بوديم كه ما نيز طلبه بشويم. من ميگفتم خوشم نميآيد به بازار بروم و بازاري شوم، حالا كه پدرمان رضايت نداده درس بخوانيم، بهتر است سراغ همين درس طلبگي برويم. خلاصه اين موضوعات و علائق و رفت و آمدها سبب شده بود كه با حاج آقا مهدي صميميتر شويم. ايشان يك اخوي داشتند به نام حاج آقا روح الله ـ همنام با حضرت امام ـ كه با يكديگر تقريباً همسن بودند، منتها از دو تا مادر بودند. آنها را در مدرسه مروي مي¬ديدم¬ و چون همسن من هم بودند، با هم سلام و عليك ميكرديم. در اين سلام و عليكها به تدريج با روحيات والاي آقا مهدي آشنايي بيشتري پيدا كرديم. ايشان به طور كلي مراد ما بودند، ما خيلي از آن شهيد عزيز درس گرفتيم. به مرور مينشستيم با ايشان درس مي¬خوانديم، صحبت ميكرديم و از معظمٌ له سؤال ميكرديم. بعد تصريف ـ كتاب سوم جامع المقدمات ـ را پيش حاج آقا مهدي شروع به خواندن كرديم ـ البته در اين مسير، به ترتيب امثله، شرح امثله، صرف مير را داريم و يكي ديگر هم تصريف است كه به عربي است ـ شانسي كه داشتيم اين بود كه منزل ما خيلي نزديك منزل آقاي شاه آبادي بود. مسجد جمعه، راهش از گذر نوروزخان ميگذشت و يك كوچهاي بود كه آن كوچه جلو مي¬رفت، تا نزديكي مسجد جمعه كه منزلشان آنجا بود. هنوز آن كوچه هست و تقريباً به صورت جزئي از بازار درآمده.
پس، اين نزديكي مكاني، باعث شد تا شما بيشتر با هم صميمي شويد.
اين نزديكي، اثر بيشتري هم گذاشته بود. خب، به تدريج شبهاي جمعه براي برگزاري مراسم دعاي كميل به مسجد ميرفتيم و ايشان هم مي¬آمد، تا سال 1328 كه آقاي شاه آبادي بزرگ فوت كردند.
شما تقريباً در اواخر دوره نوجواني و در آستانه جواني خودتان كه با شهيد شاه آبادي همسن بوديد، با ايشان آشنا شديد. ما از اين دوره زندگي شهيد كمتر اطلاع داريم. در اين زمان، ايشان چگونه اخلاق و روحياتي داشتند؟ چه فعاليتهايي مي¬كردند؟
خدمتتان عرض شود كه اولاً هنوز ايشان معمم نشده بودند. ثانياً يكي از موضوعات اين بود كه من سخت در فكر اين بودم كه بروم و طلبه بشوم و با آقاي شاه آبادي كه مشورت مي¬كرديم، ايشان ميگفت تا زماني كه پدرت راضي نيست، نميتواني درس ديني بخواني. پدرم هنوز زنده بود و آقا مهدي ميگفت حتماً بايد رضايت او جلب شود؛ خيلي اهميت ميداد. به همين خاطر با همديگر به قم رفتيم خدمت آيت الله مجد، از ايشان پرسيديم ما كه پدرمان رضايت نداده، آيا ميتوانيم طلبه بشويم؟ گفتند: "نه، رضايت پدر شرط است." من نيز با خود گفتم حالا كه اين طور شد به حوزه علميه نمي¬روم، چون ميخواستم براي رضاي خدا درس بخوانم، كه رضايت والدين هم جزو شرايطِ رضامنديِ خداوند است.
يادم است گاهي اوقات، شبها با آقا مهدي دوچرخه سواري مي كرديم.

زمان وقوع همه اين رخدادها متعلق به قبل از معمم شدن شهيد شاه آبادي است؟
بله. يادم است آقا مهدي يك دوچرخه داشت و من هم يكي داشتم، يك روز سوار دوچرخهها شديم و با همديگر به قم رفتيم. البته مسيرش طولاني نشان مي¬داد، چون جاده قم هنوز به درستي آسفالت نشده بود. ما عصر از تهران حركت كرديم، شب را در حسن آباد خوابيديم، صبح بلند شديم، راه افتاديم و نزديكيهاي غروب به قم رسيديم.

آن مسير، خطري در بر نداشت كه شما با آن سن و سال كمتان به آنجا مي¬رفتيد؟
جواني است ديگر، خلاصه ميرفتيم. تدريجاً ديگر آقا مهدي در قم ماندند. من تهران بودم، در دكان پدر در بازار كار ميكردم و ايشان هم قم بودند. ما بعضي وقت¬ها، شبهاي جمعه، براي زيارت حضرت معصومه(س) به قم ميرفتيم و من آقا مهدي را ميديدم.
يك دوست ديگري به نام حاج محمد آقاي اخوان داشتيم كه اول خيابان قزوين مغازه داشت و هنوز در قيد حيات است و مثل من پيرمرد شده. آقاي اخوان اصلاً سواد نداشت و هنوز هم ندارد، البته بعدها تاجر خيلي معتبري شد. يك مرتبه ما سه نفر، دوچرخههايمان را برداشتيم و به كرج رفتيم. در كرج، دوچرخههايمان را روي ماشينهاي بارياي كه ميرفتند و از شمال زغال مي-آوردند گذاشتيم و خودمان هم به اصطلاح پريديم بالا و در گچسر ـ در امتداد جاده چالوس ـ پياده شديم. از گچسر جاده سرازيري بود؛ ازآن طرف برگشتيم. از اين طرف سربالايي بود و رفتنش سخت بود. خلاصه، سوار دوچرخههايمان شديم و به تهران آمديم. هنوز سد كرج ساخته نشده بود؛ يادم است يك مسافرت را اينطوري رفتيم.
يك مسافرت ديگر را هم يادم است كه تاريخش حدود فروردين ماه سال 1335 بود. ما يك دختر كوچولويي داشتيم كه هنوز شيرخوار بود و با همديگر سوار شديم و آقا مهدي هم دو تا اخويزاده داشت، يكي به نام آقاي ناصر مطيعا كه بعدها تصادف كرد و درگذشت و ديگري به نام آقاي علاء مطيعا كه الان پزشك و ساكن آمريكا است، حاج آقا مهدي با آن¬ دو تا و مادر برادرزاده-ها و من نيز با همسر و دخترم، به اتفاق، به پابوس آقا امام رضا(ع) در مشهد مقدس رفتيم. هفت، هشت، ده روزي مشهد بوديم و بعد با همديگر برگشتيم.

قبل از آن، از شيطنتهاي دوران نوجواني و جواني آقا مهدي چيزي خاطرتان هست كه براي ما بگوييد؟
به غير از دوچرخه سواري، شهيد شاه آبادي به شنا خيلي علاقهمند بودند و مرتباً براي شنا به امجديه ـ ورزشگاه شهيد شيرودي فعلي ـ ميرفتيم. آرام آرام كه ايشان معمم شدند، چون ميخواستند جلوي مردم حفظ شؤونات اسلامي و لباس مقدس روحانيت را بكنند، جمعهها ميرفتيم منظريه، ميرسيديم پاي كوه ـ آنجا ديگر ديوار نداشت ـ وارد منظريه مي شديم، در همان حال، لباسهاشان را در ميآوردند و زير بوتهها پنهان ميكردند. در منظريه لباس شنا هم مي¬آورديم، ايشان خيلي خوب شنا ياد گرفته بودند و به زيبايي تمام از روي دايو ميپريدند. همچنين ما چون در بازار، قماش فروشي داشتيم و از تمام شهرستانهاي شمال ميآمدند آنجا و از ما جنس مي¬خريدند، با مشتريان آشنا بوديم و به اتفاق حاج آقا مهدي ميرفتيم شمال به منزل¬ اين دوستان و با آنها به كنار دريا، جايي كه مناسب بود، ميرفتيم و وارد دريا ميشديم. شناي آقا مهدي خيلي خوب بود و اهالي آنجا خيلي تعجب مي¬كردند، چون فكر نميكردند كه يك روحاني بتواند تا اين حد در شنا كردن وارد باشد؛ آن هم در دريا كه با استخر متفاوت است.

در زمينه تعليمات ديني و آموختن معارف اسلامي با هم به چه جاهايي مي¬رفتيد؟
ما بعضي وقتها روزهاي جمعه ميرفتيم نزد مرحوم آشيخ محمدحسين زاهد كه سال 1331 فوت كرد. از جمله كارهاي مرحوم زاهد، اين بود كه پيشنماز مسجد بود، روزها به بچهها درس ميداد و شبها هم در مسجد جمعه به برخي، درس عربي ميداد. صبحها تاجرها بچههايشان را پيش¬ ايشان ميگذاشتند تا درس بخوانند. مثلاً «امين الدولهاي»¬ها از شاگردان آشيخ محمدحسين بودند كه بعدها از تجار معروف بازار شدند. مرحوم اَشيخ محمدحسين، پيرمردي بود كه تا وقتي فوت كرد، هيچ وقت سوار ماشين نشد. در نزديكي مسجد امين الدوله در منزل خواهر من يك اتاق به ايشان داده بودند كه آنجا ساكن بود، زن هم نگرفته بود و به¬ او «آشيخ محمدحسين نفتي» نيز مي¬گفتند، چون قبلش نفت فروش بود و به تدريج درس خوانده و معمم شده بود و اين-طوري برجستگي خاصي پيدا كرده بود.

اين مرحوم آشيخ محمدحسين، روي شهيد شاه آبادي تأثير خاصي گذاشت؟
نه. اين¬ حكايتها را به اين دليل ¬گفتم كه بدانيد روزهاي جمعه صبح كه مي¬شد، آشيخ محمد حسين بعد از نماز صبح، با شاگردانش پياده راه ميافتادند و ميرفتند دولت آباد شهرري. آنجا يك باغي بود كه در آن، يك آسياب آبي بود. بچهها در دو طرف نهري كه اين آسياب كنارش بود، بساطشان را پهن ميكردند و از ساعت هشت و نه صبح قرآن ميخواندند و صحبتهاي آشيخ محمد حسين را گوش ميدادند. بعد ناهارشان را «دانگي» مي¬خوردند، تا عصر كه برميگشتند. ما بعضي وقتها با آقا مهدي ميرفتيم توي اين جمع. آشيخ محمدحسين آدم جذابي بود، البته بيشتر اهل گردش و اينها بود، ولي خب، با وعظ و خطابه هم اثر خودش را بر افراد مي¬گذاشت، اما جداي از اين¬ جمعها هم، آقا مهدي فردي خودساخته بود.
پس آن روحيهاي كه شهيد در بزرگسالي و ميانسالي داشتند و قبلترش هم در جواني، كه خيلي اهل گردش و تفريح، كوهپيمايي و شنا و اين¬ جور چيزها بودند، ريشهاش در آن روزهايي بوده كه در نوجواني با هم بوديد.
بله، از اين ماجراها زياد بود. من به نوعي نزديكترين دوست شهيد شاه آبادي بودم.

از هفده سالگي تا زمان شهادت ايشان، رابطهتان چگونه بود؟
ايشان مدتي قم بودند و من تهران بودم. سال 1330، ديگر بزرگتر شده بودم و فكر ميكردم بهتر است دروس جديد را بخوانم. در دارالفنون كلاس ميرفتم. بعد هم رفتم به آموزشگاه خزائلي در خيابان ظهير الاسلام. آقاي خزائلي نابينا بود. ما شبانه آنجا درس مي¬خوانديم، حاج آقا مهدي را كه مي¬ديدم، ميگفتم شما هم بياييد و علوم جديد بخوانيد. ايشان ديگر معمم شده بود. يك دفعه عيدنوروز سال1331 بود...
جالب است كه با گذشت حدود شش دهه، هنوز تاريخها دقيقاً يادتان مانده است.
اينكه تاريخش را ميدانم علت دارد، چون آن سال، كلاس سوم دبيرستان را امتحان دادم. آن موقعها مدرسه راهنمايي در كار نبود، دورة دبيرستان، شش ساله بود كه در دو قسمت، به آن سيكل اول و سيكل دوم ميگفتند. سيكل اولش يعني كلاسهاي هفتم و هشتم و نهم را، كسي كه آمادگي داشت ميتوانست با هم بخواند و امتحان بدهد. من رفتم و اين سه سال را خواندم تا عيدنووز، عيدنوروز رفتم قم. تا يادم نرفته اين را هم بگويم كه زمستان قبلش آقا مهدي به من خيلي اصرار كرده بود كه بيا قم و يك تكه زمين بخر و خانه بساز تا اينجا هم يك خانه داشته باشي. خلاصه، پشت گورستان مشهور قم، يك باغي بود كه آنجا يك تكه زمين را خريدم. يادم است يك صبح جمعه رفته بودم تا آن تكه زمين را نشان آقا مهدي بدهم و ايشان را خيلي تشويق ميكردم كه شما هم بياييد دروس دبيرستان را بخوانيد.
و آن زميني كه خريديد هم به نوبه خود باعث شده بود تا در قم نيز ارتباطتان كماكان حفظ شود.
بله. القصه، طبق معمول هر سال، تا پانزدهم فروردين همه جا تعطيل بود و روز شانزدهم فروردين سال 1331، وقتي من در تهران به آموزشگاه رفتم، آقا مهدي هم آمد و به آقاي خزائلي گفت: "ميخواهم درس بخوانم." آقاي خزائلي گفت: "آقا نمي¬شود، شما كه در اين پايه، درسي نخوانده¬ايد، اينهايي كه الان هستند، همگي سال اول و دوم را خواندهاند و دارند سال سوم را مي¬خوانند، تازه سال سوم را هم به اواسطش رسيده¬اند، اما شما نه حساب خواندهايد و نه..." آقا مهدي گفت: "اگر ممكن است حالا من به صورت مستمع آزاد بيايم و سر كلاس بنشينم تا بعد..." خوب يادم است كه ايشان وقتي ديد آقاي شاه آبادي فردي روحاني است، قبول كرد كه آن بزرگوار به شكل مستمع آزاد، سر كلاس بنشيند. كاملاً يادم است كه وقتي آقا مهدي سر كلاس آمد، معلم جبرمان گفت: "آشيخ، شما چرا آمديد و اينجا نشستيد؟ چه بلديد؟ چه خوانده-ايد؟" آقا مهدي گفت: " هيچ چيز." ـ البته همه معلمين با احترام بسيار با ايشان حرف ميزدند ـ در كلاس، سي ـ چهل نفر شاگرد نشسته بودند. هر چه از او پرسيد ديد كه هيچ چيز نمي¬داند؛ نه شيمي؛ نه جبر. اما آقا مهدي فقط ظرف يك ماه از همه بچههاي كلاس جلو زد و همانطور با جديت دنبال مطالعه كردن و يادگيري رفت. ديگر مرتب ميآمد به آموزشگاه تا اينكه سالهاي اول و دوم و سوم را امتحان داد و قبول شد. همان موقع من مكه مشرف شدم، البته به طور قاچاقي، چون معافي از خدمت سربازي نداشتم، اما در جواني به حج واجب رفتم. سال 1331 در حجره پدرم بودم و هنوز ازدواج هم نكرده بودم. مقداري پول داشتم و از يكي از آقايان پرسيدم كه چگونه بايد مالم را شرعي و پاك كنم. خلاصه، يكي از دوستان گذرنامه¬اي¬ داشت كه عكسش را عوض كرديم و با آن مكه رفتيم، مادر را هم با خودم بردم. به شام ـ سوريه ـ كه رسيديم تازه به من خبر دادند كه كلاس سوم را قبول شدهام. مرداد ماه بود كه به مكه رفتيم. سال بعدش آقا مهدي به قم رفتند و همان سال بعد دومرتبه عيد نوروز به تهران آمدند و گاهگاهي صبحهاي پنجشنبه به تهران ميآمدند و در آموزشگاه خزائلي اشكالاتشان را ميپرسيدند. اينطور بود كه سال بعدش هم گواهي قبولي كلاسهاي چهارم و پنجم خود را گرفتند و كلاس ششم را هم يادم نيست.
در واقع، اين شهيد عزيز، آنقدر انسان بزرگي بود كه با لباس روحانيت ميآمد و سر كلاس، در كنار آدمهاي عادي مينشست و در راه كسب علم، هيچ تكلفي نداشت.
جالب اينكه آدمهاي آن آموزشگاه به مرور چنان به ايشان احترام ميگذاشتند كه آن سرش ناپيدا بود. بعد از آن، ما دروس دانشگاهي را دنبال كرديم، اما ايشان ديگر ادامه ندادند، ميگفتند كه كار طلبگي خودم واجبتر است.
يك موضوع مهم اين بود كه از همان موقع مشخص بود كه آقا مهدي فردي به تمام معنا «آقامنش» است؛ يعني به قول امروزيها «لارژ». خب، آدم بقية مردم را هم ميديد كه آن موقع زندگي مي-كردند، البته آدمهاي خوب همه جا هستند، اما ايشان در اوج خوبي و منشهاي والاي انساني قرار داشت. مثلاً در عمرش كمترين خواهش و درخواستي از آدم نمي¬كرد؛ اينقدر مناعت طبع داشت. خيلي آقا بود...

ميدانيم كه شهيد شاه آبادي رفيق داراي امكانات مثل تاجر و پولدار و بازاري زياد داشتند، اما به خاطر اين چيزها اصلاً و به هيچ عنوان جذب كسي نميشدند و كسي را هم جذب خودشان نميكردند.
بله، به علاوه، خيلي هم بر ديگران تأثير مثبت ميگذاشت. يكي از علتهايي كه ما توانستيم و ما را تشويق¬ كرد كه ديپلم گرفتيم و دانشگاه رفتيم و ليسانسيه ادبيات عرب و بعد دبير شديم، وجود ايشان بود. اصلاً از آن موقع زندگي ما را عوض كرد و رشتة زندگيمان از بازار بيرون كشيد، يعني با آن سن كم، واقعاً مرشد ما بود؛ مسير زندگي ما را تغيير داد. تا آنجايي كه ذهنم ياري مي كند، يكسري از دوستان ايشان از علما و طلاب كه مي خواستند درسهاي مدرسه شان را بخوانند، آقا مهدي در اين جهت به آنها خيلي كمك مي كردند ـ حالا چه از بين طلاب بودند و چه از ميان كسان ديگر ـ ايشان مخصوصا در رياضيات بسيار وارد بودند.
اين نكته براي همه خيلي عجيب بود. باور بفرماييد كه اين مسائل جبر، اتحادها و آن قسمت معادلات دومجهولي كاملا براي آقا مهدي جا افتاده بود؛ حتي دبير كلاس ما خيلي تعجب كرده بودند.
من خودم در مشكلات درس رياضياتم از آقاي شاه آبادي كمك مي گرفتم و تمام بحث هاي لگاريتم را پيش ايشان ميخواندم. علت اين امر، اين بود كه ايشان تا مسأله اي را كاملاً نمي فهميد، از آن رد نمي شد. باوركنيد كه استعدادهاي گوناگون و عجيبي در ايشان ديدم.
رياضيات ششم دبيرستان نظام قديم، درس سنگيني بود؛ مخصوصاً مبحث ترسيم لگاريتم. من تمام ترسيم لگاريتم را نزد ايشان خواندم. ايشان در رياضيات بسيار قوي بودند و دوستان-شان را هم كمك مي كردند.
شما هيچ وقت، مادر مكرمه شهيد شاه آبادي را ديده بوديد؟
شهيد شاه آبادي مادر برجستهاي داشتند كه خانم وارسته و خيلي خوبي بودند. اولاً مادرشان كه مسن هم بودند، دختر يك تاجر ثروتمندي بودند و از خودشان يك خانهاي داشتند در خيابان چراغ گاز، نزديك سراج. آقا مهدي ميرفتند آنجا و كرايه¬ مغازههاي مادرشان را جمع ميكردند و امورات خود را از همانجا ميگذراندند و زندگي مادرشان را هم ميچرخاندند. اين¬¬گونه نبود كه از كسي توقع چيزي را داشته باشند؛ ارثيه مادرشان بود ديگر؛ ايشان هم با مادرشان زندگي ميكردند. يك منزل ديگر هم در شاه آباد داشتند كه اجارهاش را ماهانه ميگرفتند و بعضي وقتها كه آنجا ميخواستند بروند با همديگر ميرفتيم. برخوردشان با مستأجرها خيلي موقرانه و آقامنشانه بود. من كه رفتار بازاريها را ¬ديده بودم، متوجه ميشدم كه ايشان خيلي با همه فرق دارند.
نكته جالب آنكه در عين اينكه شهيد شاه آبادي به هر حال آدمي بود كه با وجود اينكه به اصطلاح دستش به دهانش مي¬رسيد، به گفته و تصديق همگان، خيلي قناعتگر و اهل قناعت بود و ريخت و پاش نداشت.
اتفاقاً همين پريروز داشتم به خانواده خودمان اين نكته را تأكيد ميكردم. يكي از صبيههايمان آمده بود و ميگفت مردم اين طوري ولخرج شده¬اند، هر چه دارند ميخواهند مثل خارجيها خرجش كنند. گفتم كه اينها تمامش تأثير فرهنگ اجنبي است كه در اين مملكت آمده. براي خانوهام تعريف كردم كه يك روزي داشتيم به اتفاق شهيد شاه آبادي جايي ميرفتيم و به يك چرخ طوافي ـ فروشندة دوره گرد ـ رسيديم كه سيب ميفروخت. به حاج آقا مهدي گفتم كه چه سيب مرغوبي، خوب است يك كيلو از آن بخريم و با همديگر استفاده كنيم. خلاصه، يك كيلو سيب خريديم و كمي كه رد شديم، آقا مهدي گفت "خداحافظ." گفتم يعني چه؟! گفت: "ما ديگر نميتوانيم با همديگر رفاقت كنيم." گفتم چرا؛ من كه كاري نكردهام. گفتك "نه، خودت نميفهمي كه با اين روش، بودنت در اجتماع ضرر دارد؛ اين چه وضعي است؟" گفتم كدام وضع؟ گفت: "چرا اول از طوافي نپرسيدي سيب كيلويي چند است؟ اين كار تو باعث ميشود كه وقتي آدمهاي ضعيف ميخواهند ميوه بخرند و قيمت آن را مي¬پرسند، فروشنده به راحتي قيمت را بالاتر بگويد. آن وقت ممكن است خريدار كمتر از دو تومان در جيبش باشد و مثلاً از كاسب بپرسد كيلويي پانزده ريال هم مي¬دهيد؟ فروشنده هم ميگويد برو پي كارت ببينم. او چونكه امثال تو را ديده و بد عادت شده، فكر ميكند خريد كردن هميشه بايد اين طوري باشد، در حالي كه تو حاجي زاده هستي و 5 ريال و يك تومان برايت مسألهاي نيست. اصلاً اين پولدارها باعث ميشوند كه كاسبها بدعادت بشوند و اينهايي كه دستشان كمتر به دهانشان ميرسد اينطور زجر بكشند. مسبب اين وضع شماها هستيد." اين يكي از افكار عالي و پسنديده شهيد شاه آبادي بود كه من هنوز هم آن را خيلي قبول دارم. اينكه آدم اگر خرجي هم بخواهد بكند، بايد طوري خرج ¬كند كه اثر بد در اجتماع نگذارد. البته از اين موضوعها خيلي زياد است كه در خاطرم مانده، مثلاً در لباس خريدن¬ها، كاملاً يادم است كه شهيد شاه آبادي در فكر اينكه لباس گرانقيمتي داشته باشد نبود، خود من هم همين طور، ما اين گونه ساخته شده بوديم. هميشه حتي سر كلاس هاي خودم در مدرسه كه تدريس مي كردم، خصوصيات اخلاقي شهيد شاه آبادي را تعريف مي كردم. اگر همين الان هم در مملكت ما مردم به اين امور توجه داشته باشند، بسياري از گرفتاري ها حل مي شود. ايشان چنين عقايد زيبايي داشتند.
يكي ديگر از موضوعات اين بود كه به من ميگفت: "خيلي از تو خوشم ميآيد." ميپرسيدم چرا؟ ميگفت: "تو يك آداب خيلي خوبي داري و آن هم اينكه دروغگو نيستي، اين، يكي از علتهايي است كه خوشم ميآيد با تو دوست باشم." البته اين را نگفتم كه خودستايي كرده باشم، ميخواهم معيارهاي آن انسان بزرگ و شريف را براي شما بازگو كنم.
يعني يكي از معيارهاي حتمياش براي انتخاب دوست، صداقت بود و خودش هم آدم صادقي بود.
بله، خيلي. يادم است يك استادي به نام آقاي روحي داشتيم، كه اين آقاي روحي مكلا بود و قباي بلندي تنش ميكرد. او اهل اصفهان و مينياتوريست خيلي خوبي بود و در طبقه دوم يك ساختمان در لالهزار نقاشي ميكرد و هر روز ساعت نه و ده ميآمد در مدرسه مروي، در حجرههاي تعدادي از طلبههاي تهران، كه يكيشان آقاي انصاري بود، به اينها ادبيات عربي و سيوطي درس ميداد. خود من هم مقداري سيوطي پيش ايشان خواندم. آنجا الفيه ابن مالك هم درس ميداد. البته پيش ايشان مقداري تفسير هم خواندم و ديگر خيلي با ما رفيق شده بود. عصرها پيش ايشان در مدرسه مروي ميرفتم. آقاي روحي يك روز به ما گفت به شاهعبدالعظيم زيارت برويم. يك كاغذ لوله كرده دستشان بود و از من پرسيد اين كاغذ را كجا بگذاريم؟ من با آقاي شاه آبادي در مسجد جمعه يك حجرهاي داشتم كه حجره درسي مشترك ما بود و بعضي وقتها ميرفتيم آنجا درس ميخوانديم. يادم است پيش آقا مهدي، درسهاي دبيرستان را كه از من در آن دروس خيلي جلو زده بود مي¬خواندم، مخصوصاً ايشان در درس جبر خيلي عالي بود، در ادبيات و عربي و دروس ديني هم رفع اشكال ميكرديم. آن كاغذ لوله شده را در حجرهمان گذاشتيم دو روز بعدش آقاي روحي آمد و آن را پس گرفت. آقاي روحي در ضمن اين كار با آقا مهدي صحبتي كرد و پرسيد شما چه كار ميكنيد و از اين حرفها تا رسيد به اينجا كه مگر كاغذ را نديده¬ايد؟ آقا مهدي گفت چون اين كاغذ امانت بود، من دستش نزدم. روحي خيلي خوشش آمده بود، گفت چه عجب! شما اين طور حواست جمع بوده كه امانتداري بكنيد و دخالتي در كار كسي نكنيد. خلاصه از روحيات هر دو ما خيلي خوشش آمده بود و از آن به بعد، با آقاي شاه آبادي خيلي دوست شدند؛ البته نه اينكه قبلاً نشناسندشان. روحي مرد وارستهاي بود و آقاي آشتياني ـ متولي مدرسه مروي ـ هم با روحيات آقاي روحي كه آنجا درس ميداد آشنا بود.
آقاي شاه آبادي هيچ وقت شاگرد آقاي روحي هم بودند؟
يادم نيست.
بفرماييد در ادامه كه شما خانوادهدار شديد و شهيد شاه آبادي به تهران آمدند و بعدش هم به رستم آباد رفتند، رابطهتان چگونه ادامه پيدا كرد؟
ما رفت و آمد خانوادگي داشتيم، بعضي شبها نيز به مسجد رستم آباد ميرفتيم. اتفاقاً اين جريان يادم است كه قبل از انقلاب ايشان را گرفتند و در بانه تبعيد بود ولي من براي احوال-پرسي هيچ وقت به بانه نرفتم.
چرا؟
آن هم علت دارد، بنده عضو حزب ملل اسلامي بودم، ماجرا از اين قرار بود كه رفيق¬هاي¬ حزبي¬ ما را گرفته بودند و ميترسيدم ساواك از طريق پي بردن به رابطهام با آقاي شاه آبادي كه در تبعيد و تحت نظر بودند، از عضويتم در آن حزب هم مطلع شود. من يك ماشين داشتم كه به بچههاي حزب داده بودم. بعداً خداوند خيلي رحم كرد كه مرا نگرفتند، من هم جزو آنها بودم، منتها اسم مرا در اين جرگه ننوشته بودند.
من هيچ وقت زندان نرفتم چون رژيم هيچ رد و نشاني از كارهايم نداشت. وقتي آقازماني از اعضاي حزب ملل، از زندان بيرون آمد، به من گفت: "من فقط با تو ميتوانم همكاري سياسي داشته باشم، براي اينكه همه اين بچهها خودشان را به زندان انداختند و گير افتادند و فقط تو نيامدي." ديگر همان موضوع برايم درس شده بود. آقازماني وقتي از زندان بيرون آمد و من او را به در حجره خودمان آورده بودم، گفت: "ساواك از من ميپرسد حالا كه از زندان آزاد شده¬¬اي، چه كار مي¬كني؟ و من بيكارم و هيچ راهي هم براي استتار فعاليتهاي سياسيام نميشناسم." اين را كه گفت، گفتم خب، عصرها بيا در حجره ما دفترمان را بنويس. ما هم در شا¬ه¬ عبدالعظيم(ع) يك باغي داشتيم كه آب و سبزي مي¬فروختيم، در منطقه «عماد آورد» كه به آن «احمده ور» هم مي-گويند. خلاصه يك باغي داشتيم كه حالا در اتوبان افتاده و البته بعدها آنجا را فروختيم. آقا زماني را آنجا بردمش، يك ماشين وانت به او دادم و گفتم عصرها وانت پر از سبزي را مي¬بري، سبزيها را در ميدان به فلان كس ميدهي. به علاوه آن¬ باغ اتاقهاي زيادي دارد، حساب و كتاب آب زراعي آنجا هم دستت باشد و به كشاورزان آب هم بفروش. او ضمن اين برنامهها كارهاي سياسياش را هم در آنجا انجام ميداد. آقاي عباس دوزدوزاني هم يكي از دوستان¬ ايشان بود. يك كار ديگر ما هم اين بود كه از سال 1351 يك صندوق در بازار درست كرديم. صندوق قرض الحسنه «اندوخته جاويد» اولين صندوق قرض الحسنه در بازار بودكه آقا شاه آبادي هم آن-جا حساب داشت و مرتباً آدمهاي نيازمند را براي دريافت وام معرفي ميكرد. ايشان البته از اين-گونه كارهاي خير زياد ميكرد.
از رابطه شهيد شاه آبادي با حضرت امام خميني(ره) چه خاطراتي داريد؟
موضوع ديگري ¬كه يادم ميآيد اينكه سال 1342 آقاي شاه آبادي به بنده گفت كه قرار است حاج آقا روح الله در قم سخنراني كنند، شما هم بياييد برويم قم. صبح پانزدهم خرداد، من و اخوي آقاي شاه آبادي با يكي ـ دو نفر ديگر از رفيقهايمان سوار ماشين بنده شديم و به منزل حضرت امام در قم رفتيم. از سال 1336 يادم است كه قم ميرفتيم و بعضي وقتها كه آقا مهدي پاي درسهاي امام مينشست من هم همراهش ميرفتم و از آقا مهدي ميپرسيدم كه بعد از آقاي بروجردي مرجع تقليد افضل كيست؟ از آنجايي كه شاگرد نزديك حضرت امام بود و شناخت كافي از روحيات و برنامههاي معظمً له داشت، ميگفت: "حاج آقا روح الله." ـ البته هنوز مردم ايشان را به آن صورت نمي شناختند؛ يعني ميان بازاري ها و تهراني ها شهرت چنداني نداشتند ـ و آقا مهدي ميافزود: "حاج آقا روح الله اينجا درس دارند و از تمام علماء درسشان مهمتر و طلاب بيشتري پاي درسشان است." از همان موقع آقا مهدي در اين خط بودند كه براي من خيلي پر ارزش بود و يادم است كه هميشه به دوستانم گفتهام كه آيت الله شهيد شاه آبادي از اول يك چنين ديدي داشتند و «حاج آقا روح الله» در حقيقت سرمايه جدي و بالقوه حوزه بودند كه ـ به اذن حق تعالي ـ بعدها مي-بايست در قالب «امام خميني» حلول ميكردند و جهاني را تحت تأثير قرار ميدادند.
القصه، روز پانزدهم خرداد به منزل امام رسيديم و پاي صحبت معظمٌ له نشستيم، همه آن صحبتهاي معروفي را كه كردند، ما آنجا از نزديك شاهد بوديم. بيرون كه آمديم، حضرت امام فرموده بودند كه عصر به مدرسه فيضيه نرويد. قرار نبود ما به مدرسه فيضيه برويم ـ و نرفتيم ـ ولي برخي علما قرار آن جلسه مشهور را در مدرسه فيضيه گذاشته بودند. كار ما بعد از ظهر و نزديكيهاي غروب اين بود كه از آن طرف قم به اين طرف آمديم تا به تهران بياييم و ديديم كه روي پشت بام مدرسه فيضيه، طلبهها ايستادهاند و سنگها را توي حياط فيضيه مياندازند. بعد، يكدفعه ديديم كه مأموران ريختند روي پشت بام و دو تن از طلبهها را از آن بالا به پايين انداختند. از اين دو طلبه مجروح، ما يكيشان را در ماشين گذاشتيم و برديم¬ بيمارستان نيكويي، ديديم آنجا چه خبر است... ماشين را هم داخل بيمارستان برده بوديم، يكدفعه با خود گفتم اي داد و بيداد! ما اينجا حبس شديم... كه همين طور هم شد. در بيمارستان از افراد تيم پزشكي هيچ كسي نبود، تنها يك نفر پرستار آنجا بود كه فقط مي-توانست باندپيچي كند و از اين كارها. حاج آقا مهدي هم ابتدا با ما بود، منتها ايشان را با يكي ـ دو تا از رفيقهاي ديگرمان، نزديك رودخانه گذاشته بوديم. خودمان هم آن طلبه مجروح را به بيمارستان رسانديم و آنجا ميديدم كه مرتباً آدم سر و دست و پا شكسته از بين معترضين مي-آورند و چاقوخورده از بين ساواكي¬ها، كه مردم آنها را زده بودند. يكدفعه از شهرباني تلفن كردند و يك دكتر خواستند براي مداواي مأمورين، اما كسي را نداشتند، خود آن پرستار ميخواست آنها را باندپيچي ميكرد كه ديدم يك ساواكي مجروح گفت: "چه كار كنم؟" گفتم بيا برويم... و او را سوار ماشين كرديم، در بيمارستان را باز كرديم و بيرون آمديم. چند نفر ساواكي¬ ايستاده بودند جلوي بيمارستان و نميگذاشتند كسي بيرون بيايد. آنجا يكي دو تا از اين ساواكي¬ها، آن مأمور مجروح را برداشتند و با ماشين من تا دم شهرباني آمديم و او را پياده كرديم. ساواكيها فكر كردند ما از خودشان هستيم آمديم. خيابانها تاريك بود، از دم ترانسفو و سر چهارراه و سر بازار تا نزديك صحن، چراغها همه خاموش بود، يك عده چوب به دست ايستاده بودند. از كنار مأموران رد شديم و به صحن كه رسيديم، رو به روي مدرسه فيضيه بقيه ساواكيها از ماشينم پياده شدند و ما هم زديم و فرار كرديم و به اين طرف آمديم، آقاي شاه آبادي و دوستان را برداشتيم و به سمت تهران راه افتاديم.
گويا در ماجراي پانزده خرداد اولين بار بود كه آقاي شاه آبادي را دستگير كردند، درست است؟
آنجا دستگيرش نكردند.
اولين بار كي دستگيرش كردند؟
نمي¬دانم، خاطرم نيست. فقط يادم است كه در پانزده خرداد با هم بوديم و آن اتفاقها افتاد. آن موقع مشكلي براي ايشان پيش نيامد. فقط منزلي در نارمك داشتند و مأموران رژيم ريختند آنجا و ديوار يكي از اتاقها را خراب كردند، چون خيال ميكردند آنجا قفسهاي پر از مدرك هست.
نكته ديگر، اينكه شهيد شاه آبادي يك اتومبيل فولكس واگن داشت و مرتباً داخل فولكس واگن را پر از نوار و اعلاميه حضرت امام ميكرد و ميآمد نزديك امامزاده سيد نصرالدين(ع) و بازار و اينها را آنجاها پخش ميكرد.
ما مسافرتهاي زيادي با هم ميرفتيم. در مسافرتها اولاً خيلي با مردم مي¬جوشيد، چون دوست داشتني بود و اخلاص و تهجد ايشان مانند اهل عبادت، واقعي و بدون قصد و نيت ظاهرسازي و خودنمايي بود. آقاي شاه آبادي اصلاً و ابداً اهل خودنمايي نبود، در درون و بيرون، هر چه بود از خودش بود. يك بار هم رفتيم يزد منزل شهيد محراب آيت الله صدوقي كه خدا رحمتش كند. در جاهاي ديگر هم همين¬طور، مدام در حال تلاش و جنب و جوش بودند. آقاي شاه آبادي بعد از سال 1342، مرتباً به اين طرف و آن طرف مسافرت ميكردند و طوري برنامههاشان را جور ميكردند كه همبستگيشان با ياران حضرت امام، آسيبي نبيند و هيچ وقت طوري رفتار نميكردند كه خداي ناكرده، اينطور به نظر بيايد كه اين عزيزان باهم متفق نيستند، بلكه هدفشان يكدلي و يكصدايي اصحاب انقلاب بود؛ يك چنين موضوع مهمي را دنبال ميكردند.
اگر امروز شهيد شاه آبادي بودند چه جايگاهي داشتند؟
يقيناً امروز هم جايگاه ايشان خيلي خوب بود، چون شايستگي و استحقاق بهترين پستها را داشت و از هر نظر انساني قابل اعتماد بود. يادم است در بهمن ماه 1357 ¬كه انقلاب ميخواست پيروز شود، حضرت امام كه تشريف آوردند، ما هم جزو هيأت استقبال امام بوديم. كمي بعد شهيد شاه آبادي نيز از زندان آزاد شدند و به ما پيوستند.
تا آنجايي كه يادم است دوران بعد از انقلاب، ايشان مشغله بسياري داشتند و مدام براي حفظ نظام دوندگي مي¬كردند؛ از بس كه اخلاص داشتند. مخصوصاً كميتهاي در رستم آباد داشتند و اينطور كه دوستان ميگفتند ايشان تا نيمههاي شب، چه بسا تا صبح با ماشين با دوستانشان گشت مي¬زدند، يعني خودشان را يك سرباز امام زمان(عج) حساب مي¬كردند، اين طور نبود كه آقايي بكنند و فقط به پاسدارها دستور بدهند. خودشان در همه كارها پيشقدم مي¬شدند، حتي بعداً كه نماينده مجلس شدند. ميدانستم كه تمامي نيروهاي انقلاب و به ويژه روحانيت عزيز به ايشان توجه ويژه دارند. همچنين ميدانستم كه مرتباً به جبهه مي¬روند، خودم هم خيلي دلم ميخواست به جبهه بروم، ولي مريض احوال بودنم سبب شد كه نتوانم بروم.
شما كي از شهادت آيت الله شاه آبادي مطلع شديد؟
شهادت ايشان در ارديبهشت سال 1363 اتفاق افتاد. من آن موقع تهران نبودم، ما يك باغي در شمال داريم كه آنجا بودم. داشتم ساختماني مي¬ساختم، كه از موضوع اطلاع پيدا كردم. واقعاً براي ما خبر ناراحت كنندهاي بود، هر چند كه ايشان در وادياي پاي گذارده بود كه فرجامش غير از شهادت چيز ديگري نبود، اما فكرش را بكنيد، يك عمر با چنين عزيزي ارتباط و مراوده داشتيم و بايد غم دوري و فراق را ميچشيديم.
الان با اين نگاه پيرانه و در اين سن و سال شهيد شاه آبادي را چگونه انساني مي¬بينيد؟
نكاتي را كه برشمردم حاصل يك عمر همراهي با آن شهيد سعيد و عالم بزرگوار است. بعد از شهادت ايشان نيز حتي يك دم از ياد رفتار، گفتار، كردار و درسهاي ايشان غافل نبودهام. خصوصيتها و اخلاقيات ايشان مصداق «كونوا دعاهَ الناس بغيرِ ألسِنتكم» بود و واقعاً ايشان با عملش هم ترويج دين و هم خدمت به مردم ميكرد. بسيار دوست داشتني بود؛ با اخلاقي خوش و عالي كه فكر نميكنم يك نفر از دوستانمان از ايشان در ظرف آن 30 ـ 40 سال رنجيده خاطر شده باشد. اخلاق خوش و دوست داشتني داشت و با همه گرم بود و گوشهگير و كنارهگير نبود. در اجتماع زياد حضور داشت و واقعاً يك آقازاده تمام عيار بود .
با اين حرفهايي كه زدم، معلوم است كه شهيد شاه آبادي چه دردانهاي بوده، واقعاً يادش به خير...