وارثان علم، اعتقاد و مبارزه...

کد خبر: ۳۴۶۰۱۵

سه‌شنبه - ۰۵ ارديبهشت ۱۳۹۱ / 1391 05 February

«تبارشناسي شهيد شاه آبادي» در گفت و شنود شاهد ياران با قاسم تبريزي پژوهشگر تاريخ معاصر

شهيد شاه آبادي از چنان پيشينه خانوادگياي برخوردار بود كه قطعاً در تداوم آن مسير كه بزرگاني چون آيت الله شاه آبادي بزرگ، استاد حضرت امام، پرچمدار ان بودند بايستي به چنين شأن و جايگاهي در ميان ياران امام و شهداي انقلاب و دفاع مقدس ميرسيد. قاسم تبريزي، پژوهشگر تاريخ معاصر، با اينكه از مريدان و معاشران شهيد شاه آبادي به شمار مي¬رود، ترجيح داد تا اين مصاحبه را به تبارشناسي آن شهيد و شناخت پدر و پدربزرگ نامدار ايشان اختصاص دهد و مرور خاطراتش با شهيد را به فرصتي ديگر موكول كند.

اين گفت وشنود در دو بخش اجرا و تنظيم شده است: بخش نخست، پيرامون خاندان شاه آبادي است تا معلوم شود كه چنين شخصيت مبارزي در كدام خانواده و با چه تبار و خصوصياتي پرورش يافته است. در بخش دوم نيز با استناد به برخي اسناد منتشر شده از ساواك، در مورد خود شهيد سخن گفته ميشود.
عنايت به نحوة شروع و بسط مطالب و همچنين جمع بنديهاي پاياني در اين گفت و گو، به خوبي روشن خواهد كرد كه آقاي تبريزي، چه هوشمندانه، پيش از حضور ما در دفتر كارشان، خود را براي اين مهم آماده كرده بودند؛ دقت و ظرافتي كه به روشنگري در خصوص وجوه تازهاي از شخصيت و جايگاه شهيد شاه آبادي ميانجامد.

***
جناب تبريزي، حضرت امام در پيامشان به مناسبت شهادت شاگرد و يار و همراه برجستهاي چون شهيد شاه آبادي، ضمن به كار بردن تعبير مشهور «استادزاده» در خصوص آن بزرگوار ميفرمايند: «اين شهيد عزيز علاوه بر آ ن كه خود مجاهدي شريف و خدمت گزاري مخلص براي اسلام بود و در همين راه به لقاءالله پيوست، فرزند برومند شيخ بزرگوار ما بود كه حقّاً حق حيات روحاني به اين جانب داشت كه با دست و زبان از عهدة شكرش برنمي آيم.» و طبيعي است كه براي شناخت وجوه و دقايق ظريف شخصيت چنين عالم مبارز و اهل معرفتي كه خود و خاندانش اينچنين مورد عنايت و محبت حضرت امام(ره) قرار داشته¬اند، حتماً ميبايست به تبارشناسي ايشان پرداخت.

شهيد بزرگوار آقاي حاج شيخ مهدي شاه آبادي فرزند آيت الله العظمي حاج محمدعلي شاه آبادي است. پدر ايشان آيت الله شاه آبادي فيلسوف، فقيد، عارف و مرجع تقليد معاصر ما، در سال 1292 هجري قمري در اصفهان متولد شد. تحصيلات ابتدايياش را در محضر پدرش مرحوم آيت الله العظمي حاج ميرزا محمد جواد اصفهاني مشهور به حسين آبادي به پايان رساند. پدر ايشان، يعني پدر بزرگ شهيد شاه آبادي، از علماي با نفوذ و برجسته اصفهان در دوران ناصرالدين شاه بود.
مرحوم آيت الله العظمي اصفهاني در اصفهان قائل به جاري شدن حدود اسلامي بود و امر به معروف و نهي از منكر را در مرحله عمل لازم ميدانست. لذا حاكم اصفهان به ناصرالدين شاه نامهاي مينويسد كه ايشان مانعي بر سر راه ماست. ناصرالدين شاه دستور تبعيد معظمٌ له از اصفهان به تهران را صادر ميكند. وقتي كه ايشان به تهران مي¬آيند، در پايتخت هم به وظيفه شرعي خودش عمل ميكند و از جمله روزي شاهد بوده كه در همين محله سرچشمه يك نفر به اصطلاح ارمني مجلس عيش و نوش برپا كرده و مشروب سازي و مشروب فروشي دارد. وقتي چند بار نصحيت ميكند و او قبول نمي¬كند، سرانجام خودش روزي با همراهي مريدها از نماز جماعت كه ميآيند وارد منزل او ميشوند و دستور ميدهد تمام خمرههاي شراب را در چاه خالي كنند، ولي شيشهها و خمرهها را نشكنند كه اين اتفاق باز هم هم مورد اعتراض شاه قرار ميگيرد.

ديگر اعضاي اين خانواده در چه كسوتي بودند؟
در خانواده مرحوم شاه آبادي، برادرش مرحوم آميرزا احمد بيدآبادي آدم بسيار بزرگي بود و دو برادر ديگرش هم از علماي بزرگ بود، يعني اين عزيزان به صورت خانوادگي و جمعي، خانوادة علم و معنويت و معارف بودند ـ كلاً از بين شش فرزند ذكور مرحوم آميرزا محمد جواد اصفهاني، سه نفرشان در سلك روحانيت و معمم و در حد مرجعيت بودند و اين خاندان از هر نظر خانوادة برجسته و بزرگي به شمار ميرفتند ـ آقاي شاه آبادي درسش را در اصفهان به پايان ميرساند. در تهران مدتي محضر مرحوم آميرزا ابوالحسن جلوه فيلسوف بزرگ را از نظر ميگذراند. بعد عازم نجف ميشود و در آنجا به درس آخوند خراساني و مدتي هم در سامراء به محضر درس مرحوم محمدتقي شيرازي مشهور به ميرزاي دوم وارد ميشود. ايشان فلسفه و عرفان و فقه و اصول را در حد يك انسان مدرس متفكر نظريهپرداز به پايان ميرساند. در عرفان عملي هم داراي سير و سلوك برجستهاي بوده. مرحوم آقاي شاه آبادي از نجف به اين دليل كه مادرش بيمار ميشود به تهران برميگردد و در همين محلة شاه آباد شروع ميكند به تبليغ و فعاليتهاي مذهبي، در حالي كه برادرهاي ايشان در نجف و اصفهان از علماي برجسته بودند.
در تهران فعاليتهاي تبليغياش را آغاز ميكند. هم در درس حضور دارد و هم در قضيه قرارداد ننگين 1919 در كنار علماي تهران عليه وثوق الدوله وارد مبارزه ميشود. قرارداد 1919 مشهور به قرارداد وثوق الدوله با انگلستان، كه ايران را تحت مستعمره انگليس قلمداد ميكند. ايشان در تهران فعاليتهاي گستردهاي را شروع ميكند كه كارهايش قابل توجه است. در اولين كاري كه انجام مي-دهد، براي تربيت كودكان و نوجوانان، منزل خود را كانون تربيت نوباوگان قرار ميدهد. البته در آن دوران آمريكايي¬ها، انگليسيها و فرانسويها در ايران مدرسه داشتند و مدارس يك بخش ديگر كه همان جريانات غربگرا بودند نيز فعال بودند. در برابر، جريانات و اشخاص برجستة مذهبي نيز عمدتاً در حد توان و امكانات¬ خود فعاليتهايي مي¬كردند؛ از جمله آقاي شاه آّبادي.

در زمينة فعاليتهاي اجتماعي، آقاي شاه آبادي بزرگ چه مي¬كردند؟
از جملة اين فعاليتها تأسيس صندوق قرض الحسنه بود كه با همكاري بعضي از تجار متدين بازار و افراد معتمد و كساني كه يك امكاناتي برايشان وجود داشت آن را تشكيل ميدهند تا به مشكلات مردم رسيدگي كنند. اين صندوقها توانستند در حد امكان و موقعيت خودشان به حل بخشي از مشكلات جاري جامعه كمك كنند. در حقيقت ميشود گفت اين را به عنوان يك حركت نو و بديع گرفت كه ايشان پديد آورندهاش بود. با تأسيس حوزه علميه قم كه به تعبير زيباي حضرت امام(ره): «تأسيس حوزه علميه قم در زمان مرحوم شيخ عبدالكريم حايري مساوي است با تأسيس جمهوري اسلامي در ايران» و اين فرمايش را امام خميني در ديوان شعرشان گفتند، با يك نگاه دقيق تاريخي به اهميت اين كار ميتوان پي برد.

دوست داريم به اين نكتة تاريخي بيشتر بپردازيد.
خب، زمان ميرزاي شيرازي مرجعيت ما در نجف متمركز بود. قبل از آن مرحوم وحيد بهبهاني و بعداً شيخ مرتضي انصاري، ميرزاي شيرازي، آخوند خراساني، همه اينها در آنجا بودند. از طرفي ديگر اقبال روحانيون هم به اين بود كه در نجف به اجتهاد برسند و حكم اجتهادشان را مراجع نجف بدهند. بعد از انقلاب مشروطه هم با توطئهها و شگردها و شيطنتهاي جريانهاي ضد دين، حوزه-هاي علميه تقريباً داشت متروك ميشد. جوي شديد عليه دين و سلسلة جليلة روحانيت درست كرده بودند؛ خاصه رضاخان هم كه با كودتا و با هدف سر كار آمده بود. تعبيري مرحوم شيخ عبدالكريم حائري دارد كه ميفرمايد كه رضاخان پايش را روي گلوي اسلام گذاشته، ما در عين حال بايد در زير چكمه رضاخان اسلام را زنده نگه داريم. يا در مورد انگليس يك تعبيري دارد كه ميفرمايد انگلستان به دنبال نابودي اسلام است، ما بايد اسلام را نظام و سامان دهيم. لذا عليرغم همة اين مشكلات، درست در دوراني كه اجراي طرحهاي انگليس كه بعد از كودتاي ننگين 1299 در دستور كار قرار داشت و از جمله آنها اسلام¬زدايي، دينزدايي و تغيير ساختار و سامان اجتماعي، سياسي و اقتصادي ما بود، علما حوزه علميه قم را تأسيس ميكنند.

چه ويژگيهايي اين حوزة علميه را بدين جايگاه رساند؟
تأسيس حوزه علميهاي كه هم داراي جايگاه و پايگاه قوي باشد، هم بتواند مثل نجف مدرسيني قوي داشته باشد و هم مجتهد صالح باسواد متناسب با مقتضيات زمان تربيت كند، كار سادهاي نيست. خب شيخ آمد به ميدان و اين كار را شروع كرد. از علماي مختلف دعوت كرد كه به حوزه علميه قم بيايند و براي تقويت اين حوزه فعاليت كنند. عدهاي از مراجع و علماي تهران، اصفهان و تبريز و شهرهاي ديگر به قم مهاجرت كردند و در قم فعاليتهاي تدريسيشان را آغاز كردند. از جمله كساني كه در اين زمان آمد، بايد از حاج ميرزا جواد ملكي تبريزي نام برد؛ به عنوان استاد اخلاق و چهرة برجستهاي كه در ايمان و علم زبانزد خاص و عام بود. و مرحوم آيت الله حاج ميرزا محمدعلي شاه آبادي كه فيلسوف و عارف و عالم برجستهاي بود. آقاي شاه آبادي وقتي كه براي تدريس به قم مهاجرت مي¬كنند، حوزه درسشان را فقه، اصول و فلسفه قرار ميدهند. شاگردان بزرگي هم در مكتب ايشان تربيت ميشوند كه بايد گفت در شمار نوابغ عصر ما و مراجع تقليد و بزرگان بودند. مثل آيت الله العظمي مرعشي نجفي، آيت الله بهاءالديني، ملا علي همداني كه از علما و صلحاي بزرگ معاصر بود، مرحوم آيت الله العظمي گلپايگاني، مرحوم آميرزا خليل كمرهاي و آيت الله ميرزا هاشم آملي لاريجاني و عدهاي ديگر از علمايي كه مثل پدر همسر امام، يعني مرحوم آيت الله آشيخ محمد ثقفي تهراني، همه چهرههايي كه در محضر آقاي شاه آبادي تربيت ميشوند چهرههاي برجستهاي هستند. اين نشانگر شخصيت علمي و عملي اين مدرس، عارف و فقيه ژرف ¬انديش است.
و در بين شاگردان آقاي شاه آبادي بزرگ، حضرت امام(ره) را ميتوان به عنوان نمونه جامعتري برشمرد.
دقيقاً. نمونة بارزي كه توانسته تمامي مباني فكري و معنوي آقاي شاه آبادي را درك كند و هم در انديشه و هم در عمل ارائه بدهد. تعبيري از مرحوم شاه آبادي هست كه: «من اگر براي آقا روح الله پنج دقيقه درس دهم نميگويد كم است، دو ساعت هم برايش درس دهم نميگويد زياد است يا مثلاً بگويد شما اضافي صحبت كرديد. لذا بهترين شاگرد من است.» امام هم جملهاي داشتند و به حاج احمد آقا ميفرمودند كه: «وقتي ما به درس آقاي شاه آبادي مي¬رفتيم، هر بار حرف جديدي ميشنيديم. اگر صد سال هم آقاي شاه آبادي درس مي¬داد، من باز بر سر درس ايشان حاضر ميشدم و خودم را مقيد ميديدم كه به درسشان بيايم.»

حضرت امام چه درسهايي را در محضر مرحوم شاه آبادي فراگرفتند؟
امام از جمله فلسفه را خوانده و در سنين 25، 26 سالگي به دنبال يك استاد عرفان عملي بودند. در بين همدرسيها و هممباحثهايهاي امام، يكي از فرزندان برادر آقاي شاه آبادي به نام ميرزامحمدصادق با ايشان همدرس بود. امام روزي موضوع را ميگويند. ميرزامحمدصادق به امام ميگويد اين آقا مي-تواند به شما درس بدهد. در همان زمان آقاي شاه آبادي با آشيخ عبدالكريم حائري در مدرسة فيضيه مشغول صحبت بودند. امام صبر ميكنند تا صحبت آنها تمام شود. وقتي كه حركت ميكنند به طرف منزل، به دنبال آقاي شاه آبادي ميروند و ميگويند من ميخواهم نزد شما درسي را بخوانم. ابتدا ايشان ميگويند نه، به همين كلاسها كه داريم شما هم بيايد. چون آقاي شاه آبادي روزانه يازده درس در حوزه داشتند. امام ميگويند نه. بعد كه نزديكهاي منزل شاه آبادي ميرسند ميگويند كه حالا فلسفه قرار ميگذاريم و يك درس فلسفهاي ميدهيم. امام ميفرمايد فلسفه خوانده¬ام، عرفان بهتر است و با هم وارد خانه مرحوم شاه آبادي ميشوند. گويا پس از گفت¬وگو، آقاي شاه آبادي احساس ميكنند كه اين طلبه جوان ظرفيت و كشش مباحثي چون عرفان نظري و عملي را دارند. پس براي ايشان كلاس درس ميگذارند كه گاهي در اين كلاس،¬ دو يا سه يا چهار نفر بودند؛ بعداً امام تنها بودند. آقاي شاه آبادي در مقام علمي از چهرههاي برجسته بود، ولي معظمٌ له را نبايد فقط در فلسفه يا عرفان يا فقه يا معارف ديد؛ در مسائل سياسي هم شجاعت عجيبي داشت.

از نمونههاي تاريخي موردي را در ذهن داريد؟
بله، به خصوص در دوران رضاخان و بعدتر محمدرضا، چون وفات ايشان سال 1328 اتفاق افتاد. قضاوتهايي كه برخي از بزرگان در مورد آقاي شاه آبادي كردهاند جالب است، از جمله ابتدا از شهيد آيت الله حاج شيخ مهدي شاه آبادي شروع ميكنم كه ايشان ميگفت وقتي كه رضاخان دستور داد كه هيچ روحانياي نبايد به منبر برود، آقاي شاه آبادي وسط دو نماز ميايستاد و براي مردم سخنراني ميكرد. بعضاً مأمورين شهرباني ميآمدند و براي ايشان مزاحمتي ايجاد ميكردند و ايشان با شجاعت و شهامت به كارش ادامه ميداد. يك روز رئيس شهرباني با كفش وارد مسجد مي¬شود، ايشان آنچنان محكم فرياد ميزند كه كفشات را در بياور كه رئيس شهرباني از ترس برميگردد. يعني جنمي داشته مثل مرحوم آيت الله العظمي حسين آبادي و اينها خانوادگي آدمهايي با شجاعت و با شهامت و پايبند به حفظ حريمهاي مذهبي و معنوي و اجراي حدود شرعي بودند.

از جمله شاگردان آيت الله شاه آبادي، آيت الله سيد احمد زنجاني در حد مرجعيت و مدرسين بزرگ بود كه از هممباحثهايهاي امام بود. ايشان در مورد آقاي شاه آبادي تعبير جالبي دارد، خاطرهاي از آيت الله شاه آبادي نقل ميكند و ميگويد كه آقاي شاه آبادي گفت من شبي خواب ديدم كه در حياط خوابيده¬ام، ناگهان يك بچهاي از بالاي ديوار پايين ميافتد. من يك مرتبه از خواب پريدم تا آن بچه را نجات بدهم. وقتي كه از خواب بيدار شدم، ديدم يك بچه دارد توي آب¬ انبار ميافتد. سريع رفتم و آن بچه را كه از همين اهل خانوادهمان بود نجات دادم. فرزند بزرگ آيت الله شاه آبادي، آيت الله محمد شاه آبادي ميگفت كه پدرم ـ آيت الله شاه آبادي بزرگ ـ براي اساتيد خودش احترام خاصي قائل بود. يعني علاوه بر اينكه به عنوان يك فقيه و مفسر و محدث براي آنان احترام قائل بود، يك احترام فوق العادهاي داشت به خصوص نسبت به آخوند خراساني كه علاقه وافري هم به ايشان داشت. وقتي كه شرح كتاب كفايه آخوند خراساني را مي¬داد، در به اصطلاح حواشي اين كتاب، زماني كه به اسم آيت الله آخوند خراساني ميرسد كلمة «روحي له الفداء» را به كار ميبرد. خود حضرت امام خميني هم نسبت به شاه آبادي همين حالت را داشتند. امام هم در سر الصلوه و آداب الصلوه وكلاً آثارشان، هر موقع از مرحوم شاه آبادي ياد مي¬كنند، با عنوان «روحي له الفداه» از ايشان نام ميبرند. و هميشه هم آقاي شاه آبادي ميگفت كه آقاي محمد كاظم آخوند خراساني تجسم عقل است. چون در محضر آخوند خراساني بيش از هزار نفر به درجة اجتهاد رسيدند ـ در طي دروسي كه ميداد ـ و خود آقاي شاه آبادي هم در علوم همين گونه بود.

ايشان در چه علومي زبانزد بودند؟
بر رياضيات، فلسفه، تفسير و عرفان تسلط داشت. بالاخص به زبان فرانسه نيز علاوه بر ادبيات عربي مسلط بود. باز در جايي همين آيت الله محمد شاه آبادي، فرزند آقاي شاه آبادي، ميگويد وقتي كه ايشان از عرفان و فقه و معارف صحبت مي¬كرد، آدم احساس ميكرد اين بزرگوار، فيلسوفي ژرف انديش، فقيهي جامع و عارفي واصل است، يعني به همه اينها مسلط بود، به خصوص اينكه آيت الله محمد شاه آبادي خودش هم در عرفان و فلسفه صاحب نظر است. كتاب «رشحات البحار» پدرش را هم ترجمه كرده و شرح بر آن نوشته است.
مرحوم حاج احمد آقا از زبان امام خميني نقل ـ به مضمون ـ ميكند كه فرمودند: "من در مدرسه فيضيه آيت الله العظمي شاه آبادي را ملاقات و يك مسأله عرفاني را با ايشان مطرح كردم. شروع كردند به گفتن، وقتي كه توضيح دادند من فهميدم آقاي شاه آبادي اهل عرفان عملي هستند؛ يعني مرحلهاي بالاتر از عرفان نظري. بعد به آقاي شاه آبادي گفتم ميخواهم بيايم در محضر شما درس بخوانم. بيشتر كه حرفم را بيان كردم، ايشان فكر كردند من فلسفه را ميگويم. گفتند كه خب، شما هم بياييد، من فلسفه هم به شما درس ميدهم. وقتي شنيدند ميخواهم عرفان عملي بياموزم، ابتدا يك مقدار امتناع كردند. بعد حاضر شدند كه شرح فصوص را براي ما درس بدهد. و شرح فصوصي كه را ايشان درس ميدادند و همواره هر چيزي را كه مي¬گفتند، احساس ميكردم متعلق به خودشان است. بعضي موارد را نقل قول ميكردند كه بعضيها ميگويند اين طور. آنچه تحت عنوان «ميگويند اين طور» مي¬گفتند، يعني چيزي كه خودشان به آن رسيده و مطرح كرده بودند. مرحوم آيت الله آميرزا هاشم آملي(ره) كه ايشان هم مدتي به درس آقاي شاه آبادي رفته بود، نقل ميكند و ميگويد كه حضرت آيت الله العظمي ميرزا محمدعلي شاه آبادي، استاد ما، مردي فقيه، اصولي، فيلسوف و عارف بود. در قم مدت 5 سال ما در درس فلسفه و عرفان ايشان حاضر شديم."
از جمله شاگردان آقاي شاه آبادي در قم، مرحوم آسيد محمدرضا بهاءالديني بود كه به درس اسفار ايشان ميرفت. ايشان ميگويد وقتي ما به درس اسفار آيت الله شاه آبادي مي¬رفتيم، حضرت امام خميني را ميديديم كه از اتاق عقبي ميآيند. معلوم بود كه يك كلاس خصوصي براي امام خميني دارند؛ عرفان عملي و عرفان نظري. براي ما هم اسفار ميگفتند. يعني كلاس خاص داشتند و خواص. و مرحوم آقاي شاه آبادي به امام درس فصوص مي¬دادند، ولي وقتي كه به ما درس مي¬دادند، درس اسفار ملاصدرا را در محضر ايشان ميخوانديم.
باز از كساني كه از آقاي شاه آبادي ياد مي¬كند، مرحوم آيت الله سيد مرتضي پسنديده برادر بزرگ حضرت امام است كه ميگويد امام مباحث عرفان را از آقاي شاه آبادي ياد گرفتند يا به تعبيري استاد عرفان حضرت امام آقاي شاه آبادي بودند.
استاد شهيد مطهري در كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران وقتي كه از علما، فقها، عرفا و حكما نام مي¬برد، آقاي شاه آبادي را از جمله شخصيتهاي برجستة جهان اسلام در عصر حاضر معرفي ميكند. شهيد مطهري ميگويد كه آقاي شاه آبادي جامع معقول و منقول بود، يعني كسي بود كه هم در علوم عقلي، هم نقلي جامعيت داشت و در فلسفه و عرفان هم چهرة برجستهاي بود. به خصوص ايشان اشاره ميكند كه آقاي شاه آبادي به دليل اينكه به درس ميرزا ابوالحسن جلوه و ميرزا هاشم اشكوري كه دو تن از فلاسفه و عرفاي بزرگ ما هستند رفته بود، خودش در اين رشته عرفان و فلسفه هم جامع بود؛ مضافاً به اينكه ايشان به مقام مرجعيت هم رسيده بود.

استاد، به نظرم اگر بخواهيم قدري از شرايط دوران پيش از آقاي شاه آبادي را هم بگوييم بايد يك مقدار درباره مكتب اصفهان بحث كنيم.
دقيقاً، چون در اين مكاتب معاصر، يعني بعد از صفويه و بالاخص دوران قاجار، ما از مراكز حوزه-هاي علميه قويمان يكي اصفهان بود. چهرههاي بزرگي در آنجا بودند امثال ميرزا جهانگير خان قشقايي، ميرزا محمد كاشي، ميرزا محمدتقي شفقي، و ما علماي بزرگي داشتيم. لذا در بين حوزه-هاي علمية ما، حوزه علميه اصفهان تقريباً تا اوان مشروطيت از مراكز بزرگ علمي كم نظير بود؛ قبل از اينكه قم رونق امروزي را پيدا كند.
اما از ويژگيهاي اين فيلسوف برجسته كه بايد به آن اشاره كرد، دوران تحصيل ايشان در نجف است. آقاي شاه آبادي بزرگ، بيش از هشت سال در محضر آيت الله آخوند خراساني و شريعت اصفهاني را درك ميكند.

امروز طرح اين موضوع، سه دستاورد يا رهآورد دارد. يكي نشان ميدهد كه علماي بزرگ ما با توجه به محدوديت امكانات مالي و فشاري كه احياناً از طريق مخالفين دين كه در ايران توسط عمال قاجار مثل قزل سلطان در اصفهان يا عمال انگليس در عراق و جاهاي ديگر بوده، براي درس خواندن تحمل تمام زحمات را ميكردند. هشت سال تمام، يك آدم با استعدادي مثل آقاي شاه آبادي در نجف، آن هم كسي كه محضر آخوند خراساني را ببيند و بتواند مفاهيم آن را درك كند، الگويي براي طلاب¬ ماست. دوم براي نسل جوان ما كه بايد بداند كه اسلام ما را ـ حالا از صدر اسلام تا دوران معاصر به كنار ـ ولي در طي اين 150 سال اخير، چه كساني با چه مشكلاتي هم نگه داشتند و حفظ كردند و هم نشر دادند و آن امانت را به ما سپردند، كه همة ما در حقيقت ميراثبر آن هستيم. مسألة سوم اينكه حوزة فرهنگ و تمدن اسلامي چقدر قوي بوده و عليرغم اينكه بسياري از اينها مكتوب نشده يا احياناً آن مقدار هم كه مكتوب شده در كتابهاي خطي يا در خانهها يا در گوشة كتابخانهها مانده و با وجود اين، باز هم تا اين حد پربار بوده و خروجي داشته است. لذا وقتي كه ما از آقاي شاه آبادي يا هر كدام از بزرگان صحبت ميكنيم ميخواهيم الگويي به خواص¬ و عامة جامعهمان بدهيم. بيان شخصيت آيت الله العظمي ميرزا محمدعلي شاه آبادي(ره) يا بيان شخصيت و مبارزات شهيد آيت الله حاج شيخ مهدي شاه آبادي، ارائه يك الگويي است كه يك انسان با نداشتن امكانات مالي و امكانات زندگي و آسايش، براي كسب علم متحمل چه زحماتي ميشدند و اين به انسان هم اميد مي¬دهد، هم به شخصيت پنهان و نبوغ و استعداد پنهان خودش پي ميبرد و هم اينكه حفظ و نگهداري اسلام و فداكاري در راه اسلام تا كجا ميتواند باشد.

از مرحوم شاه آبادي بزرگ، چه آثاري به يادگار مانده است؟
از آقاي شاه آبادي بزرگ آثاري به جا مانده، مثل شذرات المعارف كه اين كتاب را ايشان بعد از جنگ جهاني دوم نوشته. در حقيقت يك مرامنامه و اساسنامه اسلامي است براي تشكلهاي اسلامي؛ چيزي كه ما از آن غافل هستيم. اصل شذرات المعارف هم چاپ شد. رشحات البحار هم كه درباره انسان و سير و سلوك انساني بيان شده به زبان عربي بوده، آيت الله حاج شيخ محمد شاه آبادي فرزند بزرگ آقاي شاه آبادي اين را ترجمه و شرح كردند كه اين كتاب بعد از انقلاب هم چاپ شد. مفتاح السعاده في احكام العباده در حقيقت رسالة عملية آقاي شاه آبادي است، يعني رساله فتاوي براي مقلدان. ايشان كتب ديگري هم نوشته بود كه گويا نسخه خطي آنها در اختيار حضرت امام بود. ساواك در سال 1347 به كتابخانه امام دستبرد ميزند و تمام كتابهاي ايشان كه بيش از ده هزار عنوان در قم بود، همه را ميبرد و از جمله اين كتاب هم ناپديد ميشود و هنوز ما آن كتاب را نتوانستهايم پيدا كنيم. اينكه ميگويم ما يعني هر كسي كه بعد از انقلاب تلاش كرده، نتوانسته اين كتاب را پيدا كند. قاعدتاً بايد جزوات ديگري هم باشد. يك مرحوم آقاي آشيخ علي اكبر غفاري داشتيم از محدثين و پژوهشگران رجال و حديث اسلامي بود و مؤسس مكتب الصدوق، من خدمت ايشان هم قبل از انقلاب و هم بعد از انقلاب رفته بودم، از آثار آقاي شاه آبادي مي¬خواستم، ايشان گفتند يك-سري جزوه¬ دارم كه در خانهام هست، ولي به دليل كثرت كتابهايم و محدوديت جا امكان دستيابي به آنها نيست.
مشخص است كه مثلاً و به خصوص در دهه بيست كه آقاي شاه آبادي در مسجد جامع بازار صحبت مي¬كرده، برخي از صحبتها و نوشتههايش چاپ مي¬شده، ولي در دسترس خواص بوده كه آنها هم نياز است پيدا و چاپ شود. در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي هم يك مقدار دوستان تفحص كردند، هنوز چيزي از آثار آقاي شاه آبادي پيدا نكردهاند. در مورد آقاي شاه آبادي كتابهايي نوشته شده، ولي بايد بگوييم كه هنوز در مورد ايشان نياز به تحقيقات بيشتري است. كتب فقهي ايشان مثل شرح كفايه و امثال دروسي هم كه در نجف و سامراء نوشتند، بايد در دسترس خواص فقها و حوزه-هاي علميه قرار بگيرد. همينطور بخشي از آثار عرفاني و فلسفي، كه به خصوص حضرت امام تحت تأثير همين مباني عرفاني در تفسير سورة حمد، اشاره ميكنند كه من گاهي كه ميرفتم خدمت آقاي شاه آبادي در منبرهاي عمومي¬شان، ميديدم مباحث عرفان را مطرح ميكنند. روزي خدمتشان گفتم اين مباحث مناسب خواص است. امام ـ نقل به مضمون ـ فرمودند كه: " ايشان در مسجد جامع بازار نماز ميخوانده و بحث ميكرده و ميديدم بحثهاي عالي عرفاني را براي مردم ميگويند." بعد فرمودند بگذاريد مردم با عرفان آشنا شوند. خب اگر ما امروز هم مباني عرفاني و مباني فلسفيمان را بتوانيم در سطوح ميانه و عالي جامعه به صورت درس بگوييم و امثال آيت الله جوادي آملي درس بدهند، بسيار خوب ومفيد است. اگر مباحثي را كه امثال امام خميني، حاج ميرزا جواد آقاي ملكي تبريزي يا ملا محسن فيض كاشاني در عرفان مطرح مي¬كردند، بتوانيم به متن جامعهمان ببريم، هم جلوي اين عرفانهاي كاذب غربي را ميتوانيم بگيريم و هم نسل جوان را كه فطرت پاك الهي دارند و جوياي آرمان و حقيقت¬اند، ميتوانيم از اين راه هدايت كنيم.

عرفان شرقي هند و تبت هم كه بيش از يك دهه است در اينجا بيداد ميكند.
آن هم در واقع از غرب ميآيد و آنجا در بستهبندي خاصي به وجود ميآيد كه روشي استعماري است. يك مرتبه هست كه ميبينيم رادا كريشنا يا مهاتما گاندي حرف ميزنند و بالاخره ما يك خرده اشتباهاتشان را مي¬فهميم، ولي آن چيزي كه الان به نام عرفان بودايي و هندي يا كنفسيوسي مي¬آيد، اين توسط بعضي كارشناسهاي غربي با اهداف استعماري نوعي آميخته با روانشناسي و جامعهشناسي روز است؛ لذا جذابيت نويي دارد. جوان احساس ميكند حرف نويي را ميفهمد. اين نه جزو مكتب بودا، نه مكتب كنفسيوس و نه مذاهب هندي است. ما قبلاً هم داشتيم، در ملل و نحل هم شما نگاه كنيد خيلي از اينها را نقالي هم كردهاند. لذا آثار آقاي شاه آبادي مثل همين كتاب-هايي كه اخيراً من يكي را ديدم با عنوان فطرت عشق كه هنوز كاملاً آن را نخواندهام ـ شرحي كه آيت الله فاضل گلپايگاني براساس انديشههاي آيت الله العظمي شاه آبادي نوشته ـ كتاب خوبي است. رشحات المعارف با ادبيات جديد همين آقاي فاضل گلپايگاني منتشر شده. چند كتابي هم كه درباره آقاي شاه آبادي همين اواخر منتشر شده، يكي عارف كامل است كه بنياد علوم و معارف اسلامي دانش پژوهان، زير نظر نوادة ايشان حجت الاسلام سعيد شاه آبادي منتشر كرده و كتاب خوبي است در ترسيم شخصيت معظمٌ له. كتاب استاد زاده كه اين يكي هم توسط حوزه علميه آقاي شاه آبادي در دوران حجت الاسلام سعيد شاه آبادي ـ در زماني كه در حوزه بودند ـ منتشر شده نيز كتاب خوبي است. «استادزاده» در بيان زندگي و مبارزات شهيد شاه آبادي و هم در مورد آقاي شاه آبادي بزرگ است. در كتاب حكماي بعد از ملاصدرا نوشته آقاي دكتر صدوقي سها هم در مورد آقاي شاه آبادي مطالب خوبي در آن داريم. در همين مورد در كتابهاي آقاي مطهري نقل قولهايي داريم. در خدمات متقابل اسلام و ايران يك فصل داريم و در كتب رجال هم عمدتاً در جايگاه يكي از رجال فلسفه عرفان، فقه و اصول در كنار مراجع، حكما، فلاسفه و عرفا از آقاي شاه آبادي نام ميبرد. ولي هنوز ما بايد بگوييم يك كتابي كه جامعيت داشته باشد و شخصيت ايشان را بيان كند، متأسفانه نداريم كه اين بر عهدة رجال نويسانمان است تا به اين مهم بپردازند. من در دايره المعارف تشيّع هم نگاه كردم، متأسفانه مديريت علمي دايره المعارف غفلت كرده شرح حال ايشان را نياورده، كه اميدواريم دايره المعارف بزرگ اسلامي اين مهم را به عهده بگيرد و به صورت گستردهتري از اين بزرگوار بنويسد.

از احوال فرزندان آيت الله العظمي شاه آبادي بگوييد كه بيشتر آنها مدارج علمي و معرفتي را به خوبي طي كردند.
در دامان و خانواده آقاي شاه آبادي فرزنداني پرورش پيدا كردند. ايشان هفده فرزند از چهار همسر داشتند شامل آقايان نورالله، محمد، نصرالله، محمدجواد، حسين، حسن، روح الله، مهدي، عبدالله و عباس، و هفت نفر ديگر هم دختر هستند. فرزندانشان اكثراً به دليل جايگاه و شخصيت علمي پدر هر كدام داراي مقامات علمي و معنوي بودند. اما در بين فرزندان آيت الله العظمي شاه آبادي در خصوص شهيد آيت الله حاج آقا مهدي شاه آبادي بيشتر ميتوان گفت يك چهره سياسي و انقلابي بود، يعني برجستهترين ويژگي شهيد شاه آبادي مبارزات سياسي ايشان بود؛ آن هم تحت رهبري حضرت امام خميني(ره). چون ايشان از شاگردان حضرت امام بود و در زمان تحصيل در درسهاي فقه و اصول امام حاضر ميشد كه منتهي شد به دوران نهضت امام خميني و سرنوشت ايشان اينگونه رقم خورد كه مانند بسياري از معاصرين ـ مثل آيت الله مهدوي كني، آيت الله هاشمي رفسنجاني و حضرت آيت الله خامنهاي و بسياري از بزرگانمان ـ در شمار ياران امام قرار گرفتند.
ويژگيهايي را كه ميشود از شهيد شاه آبادي برشمرد، يك بخشي مكتوب نشده است ـ به دليل كارهاي پنهاني كه ايشان و امثال ايشان انجام ميدادند ـ كه امري عادي هم بود تا كسي مطلع نشود. بالاخره استبداد زمان پهلوي حاكم بود و ضرورت كارهاي پنهان آنگونه ايجاب ميكرد. خب شهيد با گروه فجر اسلام همكاري ميكرد يا به تعبيري بگوييم بچههاي فجر اسلام با ايشان در ارتباط بودند و از راهنماييهايشان استفاده ميكردند.

ابتدا قبل از شرح رابطة شهيد با گروه فجر اسلام، بفرماييد از ميان چيزهايي كه مكتوب بوده، براي ما در اين مدت كه از شهادت ايشان ميگذرد ـ 25 سال يا ربع قرن ـ چه
بخشها يا چيزهايي از آن آشكار و روشن شده و در دسترس عموم قرار گرفته است؟
خب، طبعاً يك بخشهايي محصول مصاحبهها يا خاطرات شخصيتها است. در خاطرات هر كدام از علماي معاصر كه در متن مبارزه بودند، ميبينيم كه در مورد مسأله شهيد شاه آبادي يك صحبت-هايي كردهاند. مثل آقاي مهدوي كني، شهيد حجت الاسلام آقاي محلاتي و بسياري ديگر. شهيد محلاتي خاطراتشان را در اوايل انقلاب گفته بودند و مركز اسناد تاريخي چاپ كرده بود.
ببينيد، در تهران روحانيون ما سه نوع ارتباط با هم داشتند. يك ارتباط، ارتباط دوران طلبگي بود كه بعضيهايشان با يكديگر هممباحثهاي يا همدرس بودند يا پدرشان استاد اين بود و بالعكس، و از نوجواني در حوزه علميه در كنار هم بودند و ارتباط علمي داشتند. دوم ارتباط منطقهاي تبليغي داشتند. مثلاً فرض كنيد آقاي شاه آبادي در تهران با برخي از روحانيون تهران بود، در منطقه شميران با شميرانيها مرتبط بود. با آقاي ملكي يا كساني كه سنشان چند سال بالاتر يا كمتر از اينها بود يا همسن بودند. سوم ارتباط تشكيلاتي و مبارزاتي مثل جامعه روحانيت مبارز يا جلساتي كه هشت ـ نه نفر روحاني در تهران به طور مستمر با هم بودند. اين سومي هم از ويژگيهايشان بود. روحانيان در هر كدام از اين ارتباطات يك نوع فعاليتهاي تبليغي و ديني داشتند، يك نوع هماهنگي و همراهي داشتند، مثل امروز نبود كه همه آزادانه كار كنند و شكل امروزي داشته باشند؛ تحت حكومت يك رژيم ضد ديني ظالم و ستمگر در زير پنجههاي ساواك و چشمهاي پنهان ساواك فعاليت ميكردند. لذا شهيد شاه آبادي، شهيد محلاتي، آيت الله امامي كاشاني، هر كدام از اينها كه پرونده ساواكشان را نگاه مي¬كنيد، ميبينيد ارتباطات بينابيني بوده. برخي از پروندههاي شخصي مثلاً پرونده آيت الله مهدوي كني منتشر شده، آيت الله انواري منتشر شده، مشخص است كه مثلاً آيت الله مهدوي كني يا آيت الله انواري با يكسري از روحانيون مرتبط بودهاند. علاوه بر اين، جامعه روحانيت تهران تا قبل از انقلاب يك تشكل پنهاني بوده و برنامههايش روي نظم و انضباط در مسير نهضت امام خميني قرار داشته و روحانيون كمابيش با آن اشتراكاتي دارند.

و تقريباً هر كدام از اعضاي جامعه روحانيت كه به امر مبارزه پرداختند، در حدي كه كار مشترك بوده، دوستان شهيد شرح آن را بيان كردهاند.
خب، يكي از كارهاي مشترك اين¬ها، حضور و همكاري در جامعه روحانيت مبارز تهران بود. جامعه روحانيت تهران مؤسسيناش مثل آيت الله امامي كاشاني، حجت الاسلام آشيخ علي اصغر مرواريد، همه به نوعي كارشان زماني با شهيد شاه آبادي گره خورده است. اين گره خوردن مسائل و هر حركتي كه در جامعه روحانيت تهران پديد ميآمد و انجام شد، يك بخشاش و يك عضو اصلي¬ فعالش شهيد آيت الله شاه آبادي بوده است، لذا اگر بخواهيم كارنامه شهيد را بگوييم اين نكته را حتماً بايد مطرح ¬كنيم.

موضوع دوم اينكه ايشان به عنوان يك واعظ در منابر حضور داشتند و سخنراني ميكردند. اكنون كتابي در دست تأليف، تكميل و انتشار است كه تا به حال سه جلدش درآمده، تحت عنوان «نقش مساجد در انقلاب اسلامي يا مساجد پايگاههاي انقلاب اسلامي». از ميان مساجد، كتابهاي مربوط به مسجد جليلي به امامت آيت الله مهدوي كني، مسجد هدايت به امامت مرحوم آيت الله سيد محمود طالقاني(ره) و يك مسجد ديگر هم منتشر شده و به زودي به مسجدي كه آيت الله شهيد شاه آبادي در آن حضور داشت ميرسد. اين كار را مركز اسناد تاريخي براي وزرات اطلاعات انجام مي-دهد. آنها به خوبي دارند آن بخش از ناگفتههاي تاريخ را مطرح ميكنند. اينها چيزهايي كه يا افراد مشاهداتي داشتند مثل آيت الله امامي كاشاني و امثال اينها يا اسناد ساواك و مأمورين رژيم گزارش كردند. مواردي هم داريم كه شهيد شاه آبادي با افراد بودند، مثلاً در گروه فجر اسلام ايشان با آقايان محسن كنگرلو، سيد احمد هوايي، سيد محمدرضا دربندي و داوود احمدي كه از مؤسسين و فعالان اين گروه بودند همكاري مي¬كردند؛ هم در كمك مالي به آنها و هم در پخش اعلاميهها.

فجر اسلام چگونه گروهي بود و چه خاستگاهي داشت؟
فجر اسلام يك تشكيلاتي بود كه در سالهاي 1355 با هدف نشر انديشههاي امام و پخش اعلاميه-هاي معظمٌ له تأسيس شد. خب، با انحرافي كه ديگر در سازمان مجاهدين خلق علني شده بود، سازمان مجاهدين به طرف كمونيسم رفت و جريانات معارض هم پراكندگيهايي داشتند و اعضاي فجر اسلام با هدف تكيه بر روش و خط مشي امام شروع به نشر اعلاميهها و بيانيههاي امام در راستاي نهضت كردند.

يعني دقيقاً يك سال بعد از التقاط پيدا كردن سازمان كه در سال 1354 اتفاق افتاده بود.
بله. بچههاي فجر اسلام از حضرت آيت الله العظمي حاج آقا مجتبي تهراني، شهيد آيت الله حاج شيخ مهدي شاه آبادي و برخي از علماي تهران كمك مالي ميگرفتند. مكانشان در بازار بود، حجم كار آنها بالا بود و پيچيدگي و به اصطلاح حفظ اسرارشان هم خيلي عالي بود. آنها اعلاميهها را در كارتنها يا كيسه گوني به همراه بارهاي بازار به شهرستانها مي¬فرستادند، يا در تهران در كارتنهاي تخم مرغ و اينها مي¬گذاشتند، لذا ساواك نميتوانست ردي از آنها پيدا كند. يكي از مراكز پخش اعلاميه در ميدان خراسان مغازه آقاي علي اكبر صالحي بود. ايشان از خوبان و معتمدين اين محله بودند. آنها پخش مي¬كردند، ساواك هم احساس ميكرد جعبههاي تخم مرغ، همين طور ميآيند و ميروند! لذا به هيچ چيز دست پيدا نكردند. و اين بود تا پيروزي انقلاب و فجر اسلام در حقيقت نقش خيلي برجسته و بالايي داشت و توانست خدمات زيادي به جامعه بكند. فجر اسلام بخشي از اين فعاليتها را مرهون كمكهاي شهيد شاه آبادي است.
در دوران پهلوي، به خصوص سالهاي بعد از نهضت امام، به قول امروزيها بچهها هستههاي منفصلي داشتند. به هم متصل نبودند، همديگر را نميشناختند و اين به لحاظ حفظ جان و موقعيت افراد لازم بود. مثلاً فرض كنيد ممكن بود يك شخص با پنج تا جريان همكاري كند، ولي هيچكدام ندانند كه اين با ديگران هم كار ميكند. يعني اينكه كار شهيد شاه آبادي را نبايد منحصر به فجر اسلام بدانيم، فقط يكي از كارهايش همكاري با اين گروه بود. مسلماً با جامعه روحانيت تهران كار مي-كرد، به علاوه يك جامعه روحانيت شميران هم داشتيم، به مديريت و رهبري حجت الاسلام حاج شيخ مصطفي ملكي تجريشي ـ پدر همين دكتر عباس ملكي ـ كه اوايل انقلاب رحلت كردند و شهيد با آنها هم كار ميكرد. با ديگران هم كار ميكرد. يا با آقاي هاشمي رفسنجاني جلسهاي در تهران بود با عدهاي از روحانيوني كه برخي از آنها عضو جامعه روحانيت نبودند، هفتهاي يك جلسه داشتند كه بعدها ساواك متوجه ميشود و يك نفوذي ميفرستد. گزارشهايي را از آنجا ميگيرد و بعداً هم تعطيلش ميكند. در بين كتابهاي مركز اسناد انقلاب اسلامي كه منتشر شده، يك جلد كتاب در مورد شهيد شاه آبادي است كه محتوي افزون بر پانصد صفحه اسناد ساواك است. اين حاكي از حضور فعال ايشان است. يكم نقش آفرينياش در حوزه مبارزه است. دوم ارتباط گسترده با روحانيت، حوزههاي علميه و مساجد است. سوم ارتباط با مبارزين و مخالفين رژيم در بازار و فجر اسلام و اين¬ها، كه نهايتاً منجر به چند بار دستگيري و يك بار هم تبعيد ايشان ميشود.

وقتي اين اسناد را از نظر مي¬گذرانيد، به عنوان يك محقق، چه نكاتي براي شما چشمگير است؟
در بين اين اسناد، من چند تا را انتخاب كردهام كه متعلق به سالهاي 1355 است و به اصطلاح دوره تبعيد ايشان را در بر ميگيرد و بد نيست آنها را با هم مرور كنيم:
[در سند 13 آذر 1355 ساواك اعلام ميكند كه درباره «سيد مهدي» شاه آبادي فرزند محمدعلي كه اشتباه نوشته شده است.]
سند 13/9/ 1355 درباره: سيد مهدي شاه آبادي فرزند محمدعلي

نامبرده بالا يكي از وعاظ افراطي و اخلالگر است كه تحريكات و اقداماتي در زمينه ضديت مردم با يكديگر معمول داشته و فعاليتهايي در جهت خلاف مصالح مملكتي و اخلال در نظم عمومي انجام و رويه نامطلوب و نادرست خود را همچنان دنبال مينمايد. به نحوي كه وجود يادشده در منطقه تهران موجبات برهم خوردن نظم و آرامش عمومي را فراهم ميسازد [يعني نقش ايشان آنقدر برجسته است كه سال 1355 ساواك تا اين حد ارزيابي ميكند. در ادامه ميآيد اين تشخيص و تصميم ساواك براي حل موضوع ميگويد كه] با ارسال خلاصهاي از سوابق او [يعني سوابقي كه شهيد از سال 1341 و آغاز نهضت امام دارد] به پيوست خواهشمند است دستور فرماييد نسبت به تشكيل كميسيون امنيت اجتماعي و طرح موضوع و سوابق يادشده نسبت به طرد وي [طرد اينجا به معناي تبعيد تلقي ميشود. هر جا كه ساواك بحث طرد را ميگويد يعني منظور تبعيد كردن ايشان است.] اقدام قانوني به عمل آورده و از نتيجه اين سازمان را آگاه سازند.
رئيس سازمان اطلاعات و امنيت كشور. ارتشبد نصيري از طرف مدير كل اداره سوم. ثابتي. [پرويز ثابتي كه مدير كل اداره سوم ساواك و خودش هم از بهائيهاي فعال بود.]
گيرندگان:
1- وزارت دادگستري به منظور آگاهي و اقدام قانوني.
2- تيمسار فرماندهي ژاندارمري كشور (ركن 2 ـ دايره اطلاعات) جهت آگاهي و اقدام قانوني.
3- تيمسار رياست شهرباني كشور به منظور آگاهي و اقدام قانوني.
رياست سازمان اطلاعات و امنيت تهران (20 ه 12) بازگشت به شماره 24261/ 20 ه 12 ـ 13/9/1355 خواهشمند است دستور فرماييد ضمن شركت در كميسيون مزبور ترتيبي داده شود كه فرد مورد بحث به حداكثر مدت (سه سال) به اقامت اجباري به شهر بانه ـ استان كردستان محكوم و از نتيجه اين اداره كل را آگاه سازند. ضمناً خلاصه سابقه يادشده جهت طرح در كميسيون مذكور به پيوست ايفاد گردد.
منصوري در جلسه مذكور شركت نتيجه گزارش شود 15/9
احتراماً به استحضار ميرساند
تاريخ 15/9/1355 دعوتي از فرمانداري نرسيده است به فرموده كميسيون مزبور شركت و چگونگي گزارش خواهد شد. منصوري 15/9/1355
آقاي پورنيك
[بعد رونوشتي هم براي دادگستري و شهرباني ميبرد كه كميسيوني تشكيل ميشود و در كميسيون فوق ايشان را تبعيد ميكنند به سه سال اقامت اجباري در بانه در استان كردستان، كه ايشان را به آنجا ميفرستند و زندگي عادي را آنجا آغاز ميكند و ديگر وارد مبارزات نميشود.]
اما اخبار بعدي كه مأمور ساواك در كردستان براي ساواك تهران ميفرستد ميگويد كه نامبرده بالا اين مربوط به 14/12/ 1355 است يعني اواخر سال 1355
[وقتي ايشان را به بانه كردستان تبعيد كردند، بعد از دو ماه گزارشي به ساواك تهران ميرسد]
سند 14/12/1355 مهدي شاه آبادي،
نامبرده بالا با شخص اول مملكت و همچنين ساير مقامات دولت مخالف بوده و آنان را ظالم و ستمگر قلمداد ميكند و اظهار ميدارد كه امام جمعه بانه كار بدي ميكند كه در هر جمعه براي شخص اول مملكت (شاه) دعا ميخواند. وي اظهار ميدارد كه سازمان امنيت از عمل تفسير قرآن توسط وي جلوگيري نموده. [يعني مشخص است كه ايشان در بانه كلاس تفسير قرآن براي جوانان دارد.]
نظريه شنبه: خبر صحت دارد يادشده از نحوه عمل مروجين مذهبي بانه سخت ناراحت ميباشد.
نظريه يكشنبه: با توجه به سوابق و و نحوه تمايلات مهدي شاه آبادي خبر به احتمال زياد صحت دارد. كوروش
نظريه دوشنبه: در مأموريت است.
نظريه 12 ه.ب: خبر به احتمال زياد صحت دارد.
نظريه سهشنبه: نظريه يكشنبه تأييد ميگردد. پايدار
نظريه چهارشنبه: نظريه يكشنبه تأييد ميگردد. افسر
[باز روز بعد يك گزارش تكميلي ميرسد كه يكي از عوامل ساواك در بانه رفته به اصطلاح شاه آبادي را ببيند]
سند 18/12/ 1355 ديدار از مهدي شاه آبادي
در مورخه 15/12/1355 شخصي به نام مهناج [گويا نام صحيح اين شخص منهاج بوده كه در اسناد ساواك به اشتباه مهناج ثبت شده] به ديدار آقاي شاه آبادي به بانه وارد و در مورخه 18/12/1355 بانه را ترك نموده است.
نظريه شنبه: خبر صحت دارد مشخصات نامبرده عبارت بوده از سن حدود / 25 الي 27 سال قد متوسط، ريش مشكي بلند توپي، داراي لهجه مشهدي.
نظريه يكشنبه: خبر صحت دارد مشخصات دقيق نامبرده عبارت است از محمد نخعي مشهور به مهناج فرزند محمدحسين اهل و ساكن مشهد دارنده شناسنامه شماره 68067 ضمناً يادشده نسبت خويشاوندي با شاه آبادي ندارد و به ظاهر منظور ديدار بوده. كوروش
نظريه دوشنبه: نظريه يكشنبه مورد تأييد است. رهنورد
نظريه 12 ه.ب: خبر صحت دارد.
نظريه سهشنبه: صحت خبر تأييد ميگردد. پايدار
نظريه چهارشنبه: خبر صحت دارد. افسر
سند 27/11/1355 مهدي شاه آبادي
نامبرده براي خواندن نماز به اكثر مساجد بانه ميرود [يعني معلوم است كه ايشان سعي ميكند در شهر بانه ارتباطش را با مردم گسترده كند. در حالي كه به تبعيد و سه سال هم محكوم شده] و تا كنون دو بار براي آشنايي و ملاقات با خليفه قاسمي رئيس دراويش فرقه قادريه بانه با ملاكريم رسولي پيشنماز مسجد ملاكريم(1) تماس گرفته است [يعني نه تنها با علماي اهل سنت كه با دراويش هم ارتباط برقرار كرده]
در واقع شهيد شاه آبادي قدرت برقراري ارتباط با تمامي تودهها و قشرهاي مردم را داشته است.
بله.
نظريه شنبه: خبر صحت دارد نامبرده بالا قصد نفوذ در بين روحانيون منطقه بانه را دارد و در اوايل ورود به شهر اقدام به تعليم قرآن به برخي از نوجوانان بانه مينمود كه سپس به كارش ادامه نداد ضمناً يادشده تعدادي جزوه ديني در اختيار داشت كه مقداري از آن را به كتابخانه شهر و تعداد ديگر را بين جوانان توزيع ¬نمود. [ اين نكته مهم است. يعني در حقيقت ايشان با علماي شهر ارتباط دارد. به مساجد ميرود. با دروايش مرتبط است. براي جوانان كلاس قرآن گذاشته. به جوانان جزوه و نشريه ميدهد و برخي از نشريات و كتاب و جزوات را به كتابخانههاي مساجد هم ارائه ميدهد. بعد در تكميلش ميگويد] نظريه يكشنبه: با توجه به دسترسي شنبه خبر صحت دارد ضمناً از جزوات مندرج در نظريه شنبه در كتابخانه شهر موجود ميباشد. كوروش [ يعني چيزي كه فرستاده الآن در كتابخانه شهر وجود دارد.] نظريه دوشنبه: خبر صحت دارد هر گونه خبر واصله در مورد شاه آبادي به موقع به استحضار خواهد رسيد. رهنورد نظريه 12 ه. ب: خبر فوق صحت دارد. نظريه سهشنبه: خبر صحيح به نظر ميرسد جزوات مزبور همان جزوات منتشره توسط انجمنهاي مذهبي قم باشد كه اخيراً توسط خانواده سوژه براي او راسال و مراتب به استحضار رسيده است. پايدار نظريه چهارشنبه: نظريه سهشنبه تأييد ميگردد. افسر. [ يعني خانواده شهيد شاه آبادي براي ايشان از تهران و قم كتاب ميفرستادند تا ايشان بتواند در اختيار ديگران قرار بدهد.]

توضيحات:

(1) شهيد عبدالكريم رسولي در سال 1295 شمسي در خانوادهاي فقير و تنگدست در روستاي درله گريز از توابع شهرستان بانه ديد به جهان گشود. در 7 سالگي براي فراگيري قرآن به مسجد همان روستا رفت و در مدت 7 ماه موفق به فراگيري و ختم قرآن گرديد. والدين او كه به استعداد و علاقه او واقف شدند، او را به تحصيل علوم ديني تشويق كردند. لذا در سن 8 سالگي در زير نظر روحاني روستا به يادگيري مسايل ديني پرداخت و سپس براي ادامه تحصيل و فراگيري علوم مختلف به روستاهاي ديگري مانند «آرمرده» و «كانيبند»، و همچنين به شهرهاي «بانه» و «سليمانيه عراق» سفر نمود و از عالمان اهل سنت اين مناطق بهره برد و بعد از چند سال موفق به اخذ درجه گواهي افتاء گرديد. وي سپس براي اقامه جماعت و تبليغ به روستاهاي دور و نزديك مهاجرت نمود و همزمان به تربيت طلاب علوم ديني پرداخت. سپس به شهر بانه مهاجرت كرد و امامت جماعت مسجدي را عهدهدار شد كه بعدها به اسم خود ايشان نامگذاري گرديد.

وي قبل از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي، در اكثر راهپيماييها و تظاهرات مردم بانه شركت مي-جست و نفرت و انزجار خويش را از رژيم ستمشاهي و عوامل آنها ابراز مينمود. او همچنين با شهيد آيت الله حاج شيخ مهدي شاه آبادي در زمستان سال 1355 به بانه تبعيد شدند. روابط دوستانه و صميمانهاي داشت و به تذكرات مأمورين رژيم مبني بر عدم ارتباط با روحانيون تبعيدي وقعي نمينهاد.
پس از پيروزي انقلاب نيز به طور قطع از نظام جمهوري اسلامي ايران پشتيباني نمود و عليه منافقيني كه با عنوان دروغين حمايت از مردم كرد در مقابل نظام اسلامي ايستادند مقاومت كرده و با اتخاذ مواضعي صريح و شفاف، از انقلاب و امام(ره) حمايت كرد و بالاخره در راهپيمايي پرشور 15 خرداد سال 1363 بر اثر بمباران وحشيانه و غيرانساني رژيم بعث عراق به همراه جمع كثيري از مردم شهيدپرور بانه شربت شهادت نوشيد.

[يك گزارش ديگر هم در مورد تبعيد ايشان مطرح است كه به اصطلاح سازمان اطلاعات و امنيت كشور كميسيون حفظ امنيت اجتماعي تهران تشكيل جلسه داد و ايشان را به عنوان فردي اخلاگر تبعيد كرده.]
سند 21/9/1355 صورت جلسه

با وصول نامه شماره 10806/ م ـ 12/9/2535 وزارت كشور منظم به فتوكپي نامه شماره 65490/312 ـ 13/9/1355 سازمان اطلاعات و امنيت كشور كميسيون حفظ امنيت اجتماعي تهران در ساعت 10 صبح روز شنبه 20/9/2535 در دفتر كار آقاي صوفي فرماندار تهران با حضور امضاءكنندگان زير تشكيل گرديد. بدواً نامه شماره 10806/ م ـ 12/9/2535 وزارت كشور و خلاصه سوابق آقاي سيد مهدي شاه آبادي فرزند محمدعلي مطرح گرديد. كميسيون با توجه به توضيحات آقاي احمدعلي منصوري پيرامون علل و جهات درخواست اقامت اجباري نامبرده مبني بر اينكه يكي از وعاظ افراطي و اخلالگر است و تحريكات و اقداماتي در زمينه ضديت مردم با يكديگر معمول داشته و فعاليتهايي در جهت خلاف مصالح مملكتي و اخلال در نظم عمومي انجام و رويه نادرست خود را نيز همچنان دنبال مينمايد به نحوي كه وجود اين شخص در منطقه تهران موجبات برهم خوردن نظم و آرامش عمومي را فراهم ميسازد و عمليات ديگر كميسيون آقاي سيد مهدي شاه آبادي را با رعايت شق الف از ماده 2 لايحه قانوني حفظ امنيت اجتماعي مصوب خرداد 1336 و اصلاحات بعدي دلايل ابرازي را جهت اجراي مجازات اقامت اجباري كافي دانستند ضمناً كميسيون به تقاضاي نماينده نخست وزير در مورد رعايت حداكثر مجازات مذكور در ماده 3 اصلاحي قانون حفظ امنيت اجتماعي ناظر بر ماده 16 قانون كيفر عمومي تصويب كرد كه به علت اهميت موضوع و اوضاع و احوال كه عمليات اين شخص در اخلال نظم امنيت اجتماع دارد بلافاصله مجازات اجرا گردد در مورد ميزان مجازات مذكور در ماده 3 اصلاحيه قانون مزبور و مواد دوم و سوم قانون حفظ امنيت اجتماعي مصوب بهمن ماه 1342 به اتفاق آراء آقاي سيد مهدي شاه آبادي را به مدت سه سال اقامت اجباري در مركز شهرستان بانه از توابع استان كردستان محكوم مينمايد و مقرر ميدارد در اجراي ماده 3 و 4 قانون حفظ امنيت اجتماعي پس از تأييد جناب آقاي استاندار استان مركزي تصميمات كميسيون فوراً به محكوم ابلاغ و به موقع اجرا گزارده شود.
جلسه در ساعت 12 خاتمه يافت.
ايرج صوفي فرماندار تهران
برومند حميدي معاون دادسراي تهران
احمدعلي منصوري نماينده نخست وزير
سرهنگ حشمت الله قره گوزلو نماينده پليس تهران
عطاءالله ارشادي نماينده دادگاه شهرستان
سرگرد نادر ابريشمي نماينده ژاندارمري مركز

در همان تبعيد كه انسان از خانواده دور است و به نوعي در محروميت به سر مي¬برد، چون فشار ساواك بالاي سر اوست، عوامل رژيم دور و برش هستند، بعضي افراد به دليل تازه وارد بودن ممكن است حرفهايي را متوجه نشوند، نامهاي براي فرزندش حجت الاسلام سعيد شاه آبادي ميفرستد. در اين نامه به نكات عجيبي آدم ميرسد. اين نامه باز هم نشانگر ژرف نگري، دقت كامل، پايداري و مقاومت در مسيري كه انتخاب كرده است و به نوعي دارد از راه دور به فرزندش درس دين¬داري، استقامت و پايداري ميدهد كه مبادا در اراده و روحية خانواده يا فرزندان تزلزلي پيش بيايد:
نور چشم عزيزم سعيد
روي ماه تو و برادرانت و خواهر مهربانت را ميبوسم و همواره از خداوند متعال خواستارم تا درخشش نور توحيدي را در رخسارتان برتر و بيشتر بنگرم از خداوند متعال مسألت دارم تا يكايك شما را در راه حق ثابت قدم [ يك پدر ميترسد و مثلاً ميگويد مواظب باشيد دستگير نشويد و اين درست خلاف آن است] و به هر گونه خير و نيكي موفقتان فرمايد اكنون كه شما همانند من كه دچار اين-گونه شكنجه شدهايد [ دوري از پدر ] خداي را سپاسگزار باشيد كه در راه اهداف عاليه اسلام و انجام وظيفه و به ثمر رسيدن خواستههاي جامعه توحيدي رسول اكرم چنين رنجي را پر طاقت مي-پذيريد. [ ميگويد نه تنها ناراحت نباشيد كه شكنجه و اذيت ميشوم بلكه برويد شكر خدا را بكنيد كه شاه اين لياقت و شخصيت را، اين ظرفيت و اين موقعيت را داده كه براي اهداف اسلام اين كارها را بكنيم.] آري خداوند بشارتش را مخصوص كساني نموده است كه در اين رويدادهاي طاقتفرسا و اينگونه مصيبتها صبر و شكيبايي را از دست نداده و براي رضاي حق پايداري ميكنند گرچه خود اذعان دارم كه پدر خوبي براي شما نبودم [ متعارف است كه پدر بايد به بچههايش برسد] زيرا نه تنها همبازي شما بودم بلكه اسباببازي شما بودم و اكنون كه در آتش فراق-تان ميسوزم جريمه گذشته را ميپردازم. باري اكنون كه حدود ساعت ده صبح روز چهارشنبه است و ديگر نتوانستم مطالعه كنم [ معلوم است قبلش مشغول مطالعه و كاري بوده] بياختيار دست روي كاغذ گذاردم و اكنون هيچ پناهي جز حضرت حق جل و علا نميبينم و انما اشكو بثي و حزني الي الله و اعلم من الله مالاتعلمون آري آنان كه در دوران قدرتهاي پوشالي و ضد انساني خود به من و همه كساني كه به خاطر حق و به حق سخن گفتهاند ستم روا ميدارند هرگز از خشم پروردگار در امان نيستند خشمي كه همه دودمانشان را همانند بني اميه خواهد سوخت گرچه آن زمان به دست مختارها ولي اين اوان كه انتظار ظهور و فرج ولي الله اعظم امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف به نهايت رسيده اميد است به دست انسانهاي شايستهتري كه لياقت ركاب آن حضرت را دارا باشند انجام پذيرد. من از خداوند بزرگ چنين روزي را هر چه زودتر آرزو و مسألت دارم. در اين ايام كه مكرر به خود وعده ديدارتان را ميدادم با محروميت از آن دچار تأثر بيشتري ميشدم و هميشه آرزو مي-نمودم اي كاش لااقل يك نفر از شما ولو چند ساعت ميآمديد البته هرگز رنج شما را نميخواهم ولي فكر ميكنم كه اگر مسعود و نسرين ميتوانستند تا من اينجا هستم نزد من باشند در پارهاي از رنجها شريك من بودند در عين حال حاضر نيستم براي من بيشتر از اين صدمه بخورند از درگاه احديت براي همه شماها خير و سعادت ميطلبم از طرف من خدمت والده مادرجون سلام رسانيده دست ايشان را ببوس و سلام گرم مرا به مامان جون برسان [چون مادر شهيد شاه آبادي منزل اينها زندگي ميكرده]. [از اينجا ديگر سفارش به فرزند بزرگ خانه است] سعيد جان از خدا ميخواهم كه وجود تو و برادران و خواهرت آرامبخش روحيات مادر باشد زيرا ايشان به آرامش سخت نيازمند است از هيچگونه فداكاري فروگذار نكنيد اكنون كه وضع شما به حالت خاصي در آمده سخت بكوشيد تا برترين انسانها باشيد كه تنها شادي من همين است مطمئن باش كسي بيشتر از لطف خداوند بهرهمند است كه مفيدتر به حال انسانها باشد شما نيز بكوشيد تا براي شايستهترين انسان-ها بينهايت مفيد باشيد [اينجا به ويژگياش اشاره ميكند] و اين درس بزرگ را كه از مكتب روحي به شما عرضه ميكنم [ميگويد حرف من نيست اين حرف خداست اين آيات قرآن است اين روش پيامبر(ص) و ائمه(ع) است] در خانه كوچك خود تمرين كنيد به اميد شكوفاتر شدن وجود پرارج شماها فرزندانم از پيشگاه حضرت رب جل و علا توفيق و سعادت هر چه بيشتر را خواهانم از قول من خدمت مستطاب حجت الاسلام آقاي آقا بزرگ و خانم¬ جان و آقا داييها و خاله جانها و عمه جان و همه و همه سلام ابلاغ كن و باز از مامان جان خواهش كن كه همه نورديدگان را ببوسند والسلام عليكم و رحمت الله و بركاته
خب، اين مجموعه نشان ميدهد كه يك انسان به اصطلاح مبارز و برجسته، در خفا هم همان چهرهاي را دارد كه در متن جامعه دارد. معمولاً در حالت عادي و عاطفي،¬ يك پدر بايد به پسرش بگويد تو ديگر وارد سياست نشو، برو دنبال زندگيات. گاهي ممكن است يك سياستمدار به مردم يك چيزي بگويد، به فرزندش چيزي ديگر يا حتي واقعاً ممكن است احساس كند اگر بچهاش وارد سياست نشود بهتر است، ولي اينجا شهيد شاه آبادي دارد تشويق ميكند كه ثابت و استوار باشيد. ايشان نه تنها يك لحظه از مبارزه پشيمان نيست، كه افتخار ميكند كه برويد شكر خدا را بكنيد كه بر شما منت گذاشته و به ما اين سعادت را عطا كرده تا در راه ديناش مبارزه كنيم. اين از چه چيزي برمي¬خيزد؟ يك: خانوادهاي بزرگ، دو: آقاي شاه آبادي فرزند يك عارف، فيلسوف، فقيه و مرجع تقليد برجسته است. سه: آدمي خودساخته است؛ در مكتب استادي مثل امام خميني. چهار: مبارزه و جهاد في سبيل الله جزو شخصيت علمي و عملي ايشان است. پنج: يقين دارد كه وقايع رژيم پهلوي عين وقايع دورة بني اميه است ـ اينجا اشاره ميكند به بني اميه ـ و معتقد است كه تا اين رژيم هست نميشود اسلام را تبليغ كرد. موضوع آخرش هم اينكه اميد به پيروزي دارد. حالا اين پيروزي به دست افراد شايستهاي از متن جامعه يا به دست آقا امام زمان(عج) محقق خواهد شد. خب، اين افكار و رفتار باز هم براي طلاب و روحانيون ما الگوست. براي عامه جامعه ما هم نمونه يك روحاني و انساني است كه در راه خدا همه زحمات و مشقات را كشيده، زندان رفته، اذيت و آزار شده، شكنجه شده، رنج تبعيد را هم به جان پذيرفته، ولي احساس خسران نمي¬كند، چون ميداند كه دارد با خدا معامله ميكند.

از اين¬ مجموعه اسناد و اين برداشتها چه استفادههاي تاريخياي ميتوان كرد؟
ميتوانيم درسهاي فراواني را فرابگيريم. انساني كه اولاً مباني عقيدتي، آرمانها و ايدهآلهايش را برگرفته از وحي و آموزههاي دين مبين اسلام قرار دهد و مسير پيش رو را به درستي بشناسد و ثانياً براي خودش الگو داشته باشد، ميفهمد كه زندگياش را چگونه و از كجا شروع كند. ببينيد، آيت الله العظمي شاه آبادي بزرگ پدري آنگونه مبارز دارد كه در برابر ناصرالدين شاه قاجار ميايستد. تبعيد ميشود از اصفهان به تهران، ولي محكم ميايستد و احساس ترس نميكند. اساتيدي مثل ميرزا ابوالحسن جلوه، آخوند خراساني دارد. آرماني دارد كه به قول شهيد مطهري جامع منقول و معقول است. اين آدم تا آخر عمر در راه مبارزه است. در امر تدريس تا روزي يازده عنوان را درس ميداده است. يك كسي كه استاد دانشگاه، معلم يا مدرس باشد ميفهمد كه چقدر سخت است كه اين آدم روزي يازده عنوان درس در قم داشته و هيچگونه كسر شأنش نيست كه با وجود آن مقام فلسفي و عرفاني و مرجعيت در بازار تهران براي كسبه صحبت كند و درس عرفان بگويد. يعني در حقيقت زندگي و تمام هستياش را در راه خدا و دين گذاشته بوده. خب، در اين خانواده، كسي چون شهيد شاه آبادي به دنيا ميآيد كه او هم استادي مثل امام خميني دارد.
بزرگمردي كه پدرش استاد حضرت امام بوده، امام نيز استاد خودش بوده، پدرش هم خود، فرزند چونان پدرِ والامقامي بوده است.
يك آدمي با اين خصوصيات كه همه زندگياش مبارزه و علم و كسب علم است، در سختترين شرايط كه از فرزندان جدا مي¬شود، از مادر جدا مي¬شود، به تبعيد ميرود آن هم در منطقهاي گمنام، به فرزندش درس ميدهد كه سعيد جان مواظب باش. خدا بر تو منت گذاشته كه در اين خانواده هستي. خدا بر تو منت گذاشته كه پدرت اين گونه است و تو هم بايد همينطور مقاوم، صبور، شكيبا باشي و با خدا معامله كني.
ببينيد، اين همان درس تاريخي است كه ما ميگوييم. در اسلام و در قرآن مجيد شما ميبينيد وقتي كه قصص قرآن مطرح مي¬شود، چه احسن القصص كه قصه حضرت يوسف را در بر دارد و چه قصه حضرت ابراهيم و حضرت موسي ـ عليهم السلام ـ براي چيست؛ براي اينكه انسان الگو و سرمشق داشته باشد. آيات قرآن نيز آرمانهايش همينهاست. يك انسان مسلمان با آيات قرآن و زندگي پيامبران(ع) ميتواند خود را بسازد كه قرآن در رأسشان از زندگي پيامبر اعظم(ص) به عنوان اسوه حسنه نام ميبرد. در روزگار ما نيز طلاب¬، روشنفكران¬ و جوانان¬¬مان، اگر آرمانهايشان را منطبق با فطرت عدالت¬خواهي، علم¬جويي، عقل¬جويي، دين¬داري، سير و سلوك علمي و عملي در مسير حق انتخاب كنند و چنين الگوهايي داشته باشند، ان شاء الله هر كدام در آن چارچوبها به سعادت و كمال خواهند رسيد.